همه چیز در مورد تزریق پلاکت
تزریق پلاکت یا ترانسفیوژن پلاکت، یک روش درمانی حیاتی برای بیماران مبتلا به کمبود پلاکت (ترومبوسیتوپنی) است که به جلوگیری از خونریزی کمک میکند. این مقاله جامع به بررسی انواع پلاکت مانند رندوم و سینگل دانر، روش تهیه فرزیس، تفاوتها، میزان افزایش پلاکت، حجم واحدها، روش تزریق، مدت زمان، دمای نگهداری، عوارض، مراقبتهای پس از تزریق و مزایا میپردازد. با درک کامل از فرآیند تزریق پلاکت خون، بیماران و پزشکان میتوانند درمان موثرتری را تجربه کنند.
جهت عضویت در کانال آموزشی در تلگرام به لینک زیر مراجعه کنید:
https://t.me/heamostica
فهرست مطالب مقاله تزریق پلاکت
- مقدمه بر تزریق پلاکت خون
- موارد کاربرد ترانسفیوژن پلاکت
- فرآیند تهیه و اهدای پلاکت برای تزریق
- پلاکت رندوم در تزریق پلاکت چیست؟
- پلاکت سینگل دانر یا تک اهداکننده در ترانسفیوژن پلاکت چیست؟
- پلاکت فرزیس یا آفرزیس در فرآیند تزریق پلاکت چیست؟
- تفاوت پلاکت فرزیس و رندوم در تزریق پلاکت خون
- هر واحد پلاکت چقدر تعداد پلاکت را در خون بالا میبرد؟
- هر واحد پلاکت چند سیسی حجم دارد؟
- آزمایشهای قبل از تزریق پلاکت خون
- روش تزریق پلاکت خون به بیمار
- مدت زمان تزریق پلاکت به بیمار چقدر است؟
- دمای نگهداری کیسه پلاکت برای ترانسفیوژن
- عوارض تزریق پلاکت خون و خطرات احتمالی
- مراقبت بعد از تزریق پلاکت به بیمار
- مزایا و معایب ترانسفیوژن پلاکت
- سوالات متداول در مورد تزریق پلاکت
- نتیجهگیری درباره تزریق پلاکت خون
مقدمه
تزریق پلاکت یا ترانسفیوژن پلاکت، یک روش درمانی حیاتی در پزشکی است که برای جلوگیری یا درمان خونریزی در بیمارانی که تعداد پلاکتهای خونشان پایین است (ترومبوسیتوپنی) یا پلاکتهایشان عملکرد مناسبی ندارند، استفاده میشود. پلاکتها سلولهای کوچک و بدون هستهای هستند که در مغز استخوان تولید میشوند و نقش اصلی آنها در تشکیل لخته خون و توقف خونریزی است. این فرآیند معمولاً در بیماران مبتلا به سرطان، افرادی که تحت شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا جراحیهای بزرگ قرار گرفتهاند، بیماران با اختلالات خونی مانند لوسمی، یا کسانی که دچار عفونتهای شدید یا آسیبهای ترومایی هستند، اعمال میشود. تزریق پلاکت میتواند نجاتدهنده باشد، اما مانند هر مداخله پزشکی دیگری، نیاز به رعایت استانداردهای دقیق دارد تا ریسک عوارض کاهش یابد. در این مقاله جامع، به بررسی انواع پلاکتها، روشهای تهیه، تزریق، نگهداری، عوارض و مراقبتهای پس از آن میپردازیم. همچنین، سرفصلهای اضافی مانند موارد کاربرد، فرآیند اهدا و آزمایشهای پیش از تزریق را برای پوشش کاملتر اضافه کردهایم.
موارد کاربرد تزریق پلاکت
تزریق پلاکت در دو دسته اصلی درمانی و پیشگیریکننده استفاده میشود. در موارد درمانی، زمانی که بیمار دچار خونریزی فعال است، مانند خونریزی گوارشی، مغزی یا پس از جراحی، پلاکت تزریق میشود تا خونریزی متوقف شود. در موارد پیشگیریکننده، برای بیمارانی که تعداد پلاکتشان کمتر از ۱۰,۰۰۰ تا ۲۰,۰۰۰ در میکرولیتر است (مانند بیماران شیمیدرمانی) یا قبل از اعمال جراحی و پروسیجرهای تهاجمی، برای جلوگیری از خونریزی احتمالی استفاده میشود. همچنین، در بیماران با اختلالات عملکردی پلاکت مانند سندرم برنارد-سولیه یا در مصرف داروهایی مانند آسپیرین که عملکرد پلاکت را مختل میکنند، تزریق پلاکت مفید است. آستانه تزریق بسته به وضعیت بیمار متفاوت است؛ برای مثال، در بیماران بدون خونریزی فعال، آستانه معمولاً زیر ۱۰,۰۰۰ است، اما در موارد با ریسک بالا مانند بیماران ICU، ممکن است بالاتر باشد.
فرآیند تهیه و اهدای پلاکت
پلاکتها از خون اهداکنندگان تهیه میشوند. اهداکنندگان باید سالم باشند، سن بین ۱۸ تا ۶۵ سال داشته باشند، وزن بیش از ۵۰ کیلوگرم، و فاقد بیماریهای عفونی مانند HIV یا هپاتیت. فرآیند اهدا میتواند از خون کامل یا آفرزیس باشد. در اهدای خون کامل، خون گرفته شده و پلاکتها جدا میشوند. در آفرزیس، که حدود ۱-۲ ساعت طول میکشد، تنها پلاکتها جمعآوری شده و بقیه خون به اهداکننده بازگردانده میشود. این روش اجازه میدهد تا پلاکت بیشتری (معادل ۴-۶ واحد) از یک فرد جمعآوری شود. پس از جمعآوری، پلاکتها در آزمایشگاه پردازش شده، تستهای ایمنی و عفونی انجام میشود، و سپس ذخیره میگردند. اهداکنندگان میتوانند هر ۷ روز یکبار آفرزیس انجام دهند، اما حداکثر ۲۴ بار در سال.
پلاکت رندوم چیست؟
پلاکت رندوم (Random Donor Platelets یا RDP)، از خون کامل چندین اهداکننده (معمولاً ۴ تا ۸ نفر) تهیه میشود. در این روش، خون کامل جمعآوری شده، سانتریفیوژ میشود تا پلاکتها از گلبولهای قرمز و پلاسما جدا گردند. سپس، پلاکتهای چندین واحد ترکیب (پولد) میشوند تا یک دوز درمانی تشکیل دهند. این نوع پلاکت ارزانتر است و در مراکز با حجم بالا استفاده میشود، اما ریسک بالاتر انتقال عفونت به دلیل چندین اهداکننده دارد. هر واحد RDP حاوی حدود ۵.۵ × ۱۰^۱۰ پلاکت است و برای بیماران بدون حساسیت خاص مناسب است. این روش سنتی است و هنوز در بسیاری از کشورها رایج است.
جهت مطالعه جامع در مورد پلامت رندوم به لینک زیر مراحعه کنید:
پلاکت رندوم: نقش و اهمیت آن در انتقال خون
پلاکت سینگل دانر چیست؟
پلاکت سینگل دانر (Single Donor Platelets یا SDP)، از یک اهداکننده واحد با روش آفرزیس تهیه میشود. در این فرآیند، خون اهداکننده وارد ماشین آفرزیس میشود، پلاکتها جدا شده، و بقیه اجزا به بدن بازگردانده میشود. این نوع پلاکت حاوی مقدار بیشتری پلاکت (حدود ۳ × ۱۰^۱۱) است و معادل ۴-۶ واحد RDP است. مزایای آن شامل کاهش ریسک عفونت، کاهش واکنشهای ایمنی (مانند آلوایمونیزاسیون) و افزایش کارایی در بیماران حساس است. SDP برای بیماران نیازمند تزریقهای مکرر مانند بیماران سرطانی ایدهآل است، اما هزینه بالاتری دارد.
پلاکت فرزیس چیست؟
پلاکت فرزیس (Apheresis Platelets یا Plateletpheresis)، همان پلاکت سینگل دانر است که با روش آفرزیس تهیه میشود. در این روش، اهداکننده به ماشین متصل میشود، خون کشیده شده، پلاکتها با استفاده از سانتریفیوژ جدا میشوند، و بقیه خون (گلبولهای قرمز، سفید و پلاسما) بازگردانده میشود. این فرآیند حدود ۹۰-۱۲۰ دقیقه طول میکشد و میتواند پلاکت کافی برای یک بیمار بزرگسال تولید کند. پلاکت فرزیس اغلب با کاهش لکوسیت (Leukoreduced) تهیه میشود تا ریسک واکنشهای تبدار کاهش یابد. این روش مدرنتر است و در مراکز پیشرفته خون استفاده میشود.
فرایند پلاکت فرزیس
تفاوت پلاکت فرزیس و رندوم
پلاکت فرزیس از یک اهداکننده تهیه میشود، در حالی که رندوم از چندین اهداکننده. فرزیس حاوی پلاکت بیشتری (۳ × ۱۰^۱۱ vs ۵.۵ × ۱۰^۱۰ per unit) است و حجم آن ۲۰۰-۴۰۰ میلیلیتر، در مقابل ۵۰ میلیلیتر برای هر واحد رندوم. ریسک عفونت و آلوایمونیزاسیون در فرزیس کمتر است، زیرا مواجهه با آنتیژنهای HLA کمتر است. از نظر هزینه، فرزیس گرانتر (به دلیل تجهیزات و زمان) اما کارآمدتر برای بیماران refractory (مقاوم به تزریق) است. مطالعات نشان میدهد که فرزیس ممکن است افزایش پلاکت بیشتری ایجاد کند و ریسک واکنشهای تبدار را کاهش دهد. با این حال، در شرایط کمبود، رندوم همچنان مفید است.
| ویژگی | پلاکت رندوم | پلاکت فرزیس |
|---|---|---|
| تعداد اهداکنندگان | ۴-۸ نفر | ۱ نفر |
| مقدار پلاکت | ۵.۵ × ۱۰^۱۰ per unit | ۳ × ۱۰^۱۱ per unit |
| حجم | ~۵۰ میلیلیتر per unit | ۲۰۰-۴۰۰ میلیلیتر |
| ریسک عفونت | بالاتر | پایینتر |
| هزینه | کمتر | بیشتر |
| کاربرد | عمومی | بیماران حساس |
هر واحد پلاکت چقدر پلاکت را بالا میبرد
میزان افزایش پلاکت پس از تزریق به عوامل مختلفی مانند وزن بیمار، حجم خون، وضعیت کبد و طحال، و کیفیت پلاکت بستگی دارد. برای یک واحد پلاکت رندوم، افزایش تقریبی ۵,۰۰۰ تا ۱۰,۰۰۰ پلاکت در هر میکرولیتر (μL) در یک بزرگسال ۷۰ کیلوگرمی است. برای پلاکت فرزیس، این افزایش میتواند ۲۰,۰۰۰ تا ۴۰,۰۰۰ μL باشد. فرمول محاسبه Corrected Count Increment (CCI) = (post-transfusion count – pre-transfusion count) × BSA / number of platelets transfused × ۱۰^۱۱ است، که باید بیش از ۷,۵۰۰ باشد تا تزریق موفق تلقی شود. در کودکان، دوز بر اساس وزن تنظیم میشود (۵-۱۰ میلیلیتر/کیلوگرم).
