خلاصه روش انجام میکروسکوپی ادرار

روش انجام میکروسکوپی ادرار شامل مخلوط‌کردن نمونه تازه، سانتریفیوژ حجم مشخص، معلق‌کردن رسوب در حجم نهایی ثابت و بررسی لام ابتدا با بزرگ‌نمایی ۱۰۰ و سپس ۴۰۰ برابر است. RBC و WBC معمولاً برحسب HPF و سیلندرها برحسب LPF گزارش می‌شوند؛ کیفیت نمونه و یکنواختی آماده‌سازی بر اعتبار نتیجه اثر می‌گذارند.

مقدمه؛ بررسی میکروسکوپی ادرار چیست؟

بررسی میکروسکوپی ادرار یا Urine Sediment Examination بخشی از آزمایش کامل ادرار است که برای شناسایی سلول‌ها، سیلندرها، کریستال‌ها و میکروارگانیسم‌ها انجام می‌شود. کیفیت این بررسی به نمونه‌گیری صحیح، آماده‌سازی یکنواخت رسوب و مهارت کارشناس در تشخیص عناصر بستگی دارد.

در این مقاله، مراحل کار از دریافت نمونه تا گزارش نتیجه به‌صورت عملی توضیح داده می‌شود.

معادل اصطلاح: بررسی رسوب ادرار (Urine Sediment Examination). این مقاله به روش دستی بررسی رسوب می‌پردازد؛ بررسی شیمیایی ادرار با نوار و شمارش خودکار ذرات، روش‌های مرتبط اما متفاوت هستند.

نمونه مناسب برای میکروسکوپی ادرار

برای بررسی معمول، نمونه تازه ادرار میانی جریان یا Midstream Urine در ظرف تمیز، خشک و درب‌دار مناسب است. اگر کشت ادرار نیز درخواست شده باشد، ظرف باید استریل باشد.

هنگام پذیرش، مشخصات بیمار، زمان جمع‌آوری، حجم نمونه و وضعیت ظرف بررسی شود. تأخیر در آزمایش می‌تواند باعث تکثیر باکتری‌ها، تغییر pH و تخریب سلول‌ها و سیلندرها شود. بررسی نمونه ترجیحاً در مدت کوتاهی پس از جمع‌آوری انجام شود؛ هدف عملی رایج، حداکثر دو ساعت است. اگر تأخیر اجتناب‌ناپذیر باشد، نگهداری و زمان مجاز آن باید مطابق دستورالعمل تأییدشده آزمایشگاه باشد. سردکردن نمونه نیز ممکن است موجب رسوب بعضی کریستال‌ها شود.

وسایل موردنیاز؛ تجهیزات بررسی رسوب ادرار

• میکروسکوپ با عدسی‌های شیئی ۱۰ و ۴۰
• سانتریفیوژ و لوله مخروطی مناسب
• پیپت یا وسیله برداشت حجم مشخص
• لام و لامل تمیز
• دستکش و وسایل حفاظت فردی
• فرم ثبت نتایج یا سامانه اطلاعات آزمایشگاه

برای بهتر دیدن عناصر شفاف، میکروسکوپ Phase Contrast مفید است. رنگ‌آمیزی رسوب مانند Sternheimer–Malbin نیز می‌تواند به تشخیص سلول‌ها کمک کند؛ حجم رنگ افزوده‌شده باید در روش کار تعریف شود، زیرا رسوب را رقیق می‌کند.

معادل‌های انگلیسی: میکروسکوپ فازکنتراست (Phase-contrast microscopy)، سانتریفیوژ (Centrifuge)، لام (Microscope slide) و لامل (Coverslip).

روش انجام میکروسکوپی ادرار، مرحله‌به‌مرحله

۱. نمونه را به‌آرامی مخلوط کنید

پیش از برداشت، ظرف را چند بار به‌آرامی حرکت دهید تا عناصر ته‌نشین‌شده در ادرار پخش شوند. برداشت از قسمت بالایی نمونه بدون مخلوط‌کردن، می‌تواند تعداد سلول‌ها و سایر عناصر را کمتر از مقدار واقعی نشان دهد.

۲. حجم مشخصی از ادرار بردارید

در یک روش دستی استانداردشده می‌توان ۱۰ میلی‌لیتر ادرار را داخل لوله مخروطی ریخت. حجم اولیه باید بین نمونه‌ها ثابت باشد.

اگر حجم نمونه کمتر است، آن را با آب یا سرم فیزیولوژی به ۱۰ میلی‌لیتر نرسانید. روش نمونه کم‌حجم باید جداگانه در دستورالعمل آزمایشگاه تعریف شود.

۳. نمونه را سانتریفیوژ کنید

راهنمای EFLM برای تهیه رسوب استاندارد، سانتریفیوژ با نیروی نسبی ۴۰۰ × g به مدت ۵ دقیقه را مطرح می‌کند.

عدد g با RPM یکسان نیست. RPM لازم برای رسیدن به این نیرو به شعاع روتور بستگی دارد؛ بنابراین تنظیم سانتریفیوژ باید از روی جدول یا دستورالعمل دستگاه انجام شود.

۴. مایع رویی را با دقت خارج کنید

مایع رویی را بدون خارج‌کردن رسوب بردارید. برای مثال، اگر حجم اولیه ۱۰ میلی‌لیتر باشد و حجم نهایی رسوب همراه با مایع باقی‌مانده ۰٫۵ میلی‌لیتر تنظیم شود، ضریب تغلیظ اسمی برابر ۲۰ خواهد بود:

۱۰ ÷ ۰٫۵ = ۲۰

این ضریب به معنای بازیابی کامل تمام ذرات نیست. مهم آن است که حجم نهایی اندازه‌گیری و در تمام نمونه‌ها یکسان نگه داشته شود.

۵. رسوب را دوباره معلق کنید

رسوب را به‌آرامی در مایع باقی‌مانده پخش کنید. سپس از سوسپانسیون یکنواخت، حجم مشخصی روی لام قرار دهید و لامل را بگذارید. حجم قطره و اندازه لامل باید در روش اجرایی ثابت باشند. وجود حباب، سرریزشدن مایع یا تجمع شدید عناصر، دلیل مناسبی برای تهیه مجدد لام است.

رسوب ادرار را چگونه زیر میکروسکوپ بررسی کنیم؟

ابتدا با عدسی شیئی ۱۰ بررسی کنید

با عدسی چشمی ۱۰، بزرگ‌نمایی کل برابر ۱۰۰ برابر است. این مرحله برای بررسی توزیع عناصر و پیدا‌کردن سیلندرها، تجمعات و ساختارهای بزرگ انجام می‌شود.

سپس با عدسی شیئی ۴۰ بررسی کنید

بزرگ‌نمایی کل معمولاً ۴۰۰ برابر خواهد بود. در این مرحله، سلول‌ها، باکتری‌ها، مخمرها و جزئیات کریستال‌ها بررسی می‌شوند.

• LPF: میدان با بزرگ‌نمایی پایین؛ معمولاً برای گزارش سیلندرها
• HPF: میدان با بزرگ‌نمایی بالا؛ معمولاً برای گزارش RBC و WBC

نتیجه باید از چند میدان نماینده به دست آید، نه از یک میدان اتفاقی یا شلوغ‌ترین قسمت لام.

به‌عنوان یک الگوی اجرایی پیشنهادی، آزمایشگاه می‌تواند بررسی حداقل ۱۰ میدان غیرهمپوشان را برای شمارش معمول تعریف کند و در صورت توزیع نامنظم یا جست‌وجوی عناصر نادر، میدان‌های بیشتری ببیند. تعداد میدان‌ها باید در دستورالعمل داخلی مشخص باشد.

معادل اصطلاحات: میدان با بزرگ‌نمایی بالا (High-power field; HPF)، میدان با بزرگ‌نمایی پایین (Low-power field; LPF)، گلبول قرمز (Red blood cell; RBC) و گلبول سفید (White blood cell; WBC). [۴]

عناصر اصلی رسوب ادرار

گلبول قرمز؛ RBC

RBC معمولاً سلولی کوچک و بدون هسته است. ظاهر آن با غلظت ادرار تغییر می‌کند؛ در ادرار رقیق ممکن است متورم یا لیز شود و در ادرار غلیظ، حاشیه دندانه‌دار پیدا کند. بنابراین هر تغییر شکل RBC را نباید منشأ گلومرولی دانست.

گلبول سفید؛ WBC

WBC از RBC بزرگ‌تر است و معمولاً هسته و سیتوپلاسم گرانول‌دار دارد. تعداد و وجود تجمعات آن ثبت شود. افزایش WBC می‌تواند با التهاب یا عفونت همراه باشد، اما به‌تنهایی علت را مشخص نمی‌کند.

سلول‌های اپی‌تلیال

در صورت امکان، نوع سلول مشخص شود:

• Squamous epithelial cells: سلول‌های سنگفرشی
• Transitional/Urothelial cells: سلول‌های یوروتلیال
• Renal tubular epithelial cells: سلول‌های اپی‌تلیال توبولی کلیه

تشخیص سلول‌های توبولی اهمیت بیشتری در ارزیابی آسیب کلیوی دارد و در موارد مشکوک باید بازبینی شود.

سیلندرها؛ Casts

سیلندرها ساختارهایی قالب‌گرفته در توبول‌های کلیه هستند. در گزارش، نوع آن‌ها مشخص شود؛ مانند هیالین، گرانولار، RBC Cast یا WBC Cast.

وجود RBC دیسمورفیک، آکانتوسیت و سیلندر گلبول قرمز می‌تواند به بررسی منشأ گلومرولی خون‌ریزی کمک کند. تشخیص صحیح این عناصر به نمونه مناسب و تجربه مشاهده‌گر وابسته است.

کریستال‌ها؛ Crystals

کریستال‌ها بر اساس شکل، ویژگی نوری و زمینه نمونه بررسی شوند. برای کریستال غیرمعمول، از نام‌گذاری قطعی صرفاً بر اساس یک شکل مبهم خودداری شود.

کریستال‌های دارویی و سیلندرهای حاوی کریستال ممکن است در آسیب کلیوی اهمیت داشته باشند؛ بنابراین یافته غیرمعمول باید بازبینی و همراه با اطلاعات بالینی ارزیابی شود.

باکتری، مخمر و سایر عناصر

باکتری، مخمر، موکوس، اسپرم و آرتیفکت‌هایی مانند الیاف نیز ممکن است دیده شوند. گزارش باکتری در میکروسکوپی، به‌تنهایی تشخیص عفونت ادراری نیست؛ کیفیت نمونه، علائم بیمار و در صورت نیاز کشت باید در نظر گرفته شوند.

روش شمارش و گزارش نتیجه؛ گزارش میکروسکوپی ادرار

برای شمارش معمول، تعداد عناصر را در میدان‌های نماینده ثبت و میانگین را محاسبه کنید.

مثال آموزشی: در ۱۰ میدان، مجموعاً ۴۲ گلبول سفید مشاهده شده است:

میانگین WBC = ۴۲ ÷ ۱۰ = ۴٫۲ در هر HPF

ثبت نهایی باید مطابق دسته‌بندی مصوب آزمایشگاه باشد. تبدیل یک میانگین به بازه‌هایی مانند «۳–۵» نیز باید قاعده مشخص داشته باشد.

نمونه گزارش آموزشی

این جدول صرفاً نمونه قالب گزارش است و محدوده مرجع محسوب نمی‌شود. همچنین اصطلاحات Few، Moderate و Many باید در آزمایشگاه تعریف شوند تا کارشناسان برداشت یکسانی داشته باشند.

گزارش‌های /HPF و /µL قابل جایگزینی مستقیم نیستند. تبدیل آن‌ها نیازمند شناخت حجم بررسی‌شده و مشخصات روش است.

کنترل کیفیت و خطاهای رایج

برای کاهش اختلاف بین کارشناسان، حجم اولیه و نهایی، شرایط سانتریفیوژ، تهیه لام و قالب گزارش ثابت نگه داشته شود. بازخوانی نمونه‌های منتخب توسط کارشناس دوم و شرکت در برنامه‌های ارزیابی خارجی نیز به کنترل کیفیت کمک می‌کند.

پیش از تأیید نتیجه، این موارد بررسی شوند:

• آیا نمونه پیش از برداشت مخلوط شده است؟
• آیا حجم نهایی رسوب مطابق روش بوده است؟
• آیا لام توزیع یکنواخت و کیفیت مناسب دارد؟
• آیا نتیجه بر اساس چند میدان نماینده ثبت شده است؟
• آیا عناصر مشکوک بازبینی شده‌اند؟
• آیا روش و واحد گزارش درست انتخاب شده‌اند؟

چه زمانی در روش انجام میکروسکوپی ادرار بازبینی یا تکرار لازم است؟

نکته اجرایی پیشنهادی: ابتدا کیفیت نمونه و لام بررسی شود؛ سپس عناصر مشکوک بازبینی شوند و نتیجه فقط در صورت کفایت روش و شناسایی قابل دفاع تأیید شود. این مسیر، ابزار کارشناس است و جایگزین معیارهای مصوب آزمایشگاه نیست.

1. کیفیت نمونه: هویت، زمان جمع‌آوری و شرایط نگهداری را بررسی کنید. اگر نامناسب است، مطابق معیارهای رد نمونه یا درخواست نمونه تازه اقدام کنید.
2. کیفیت آماده‌سازی: حجم‌ها، تنظیم سانتریفیوژ و توزیع رسوب روی لام را کنترل کنید. در صورت اشکال آماده‌سازی و مناسب‌بودن نمونه، تهیه لام را تکرار کنید.
3. هویت عناصر: ساختار مشکوک به سیلندر سلولی یا کریستال غیرمعمول را به کارشناس باتجربه ارجاع دهید.
4. گزارش: نوع عنصر، مقدار یا دسته‌بندی و واحد روش را ثبت کنید. محدودیت مؤثر بر نتیجه را با کامنت مشخص توضیح دهید.

نمونه کامنت فارسی و انگلیسی برای محدودیت نمونه

فقط وقتی زمان جمع‌آوری و شرایط نمونه واقعاً نامناسب و ثبت شده است: «به دلیل تأخیر در بررسی، پایداری عناصر سلولی و سیلندرها ممکن است کاهش یافته باشد؛ دریافت نمونه تازه مطابق رویه آزمایشگاه پیشنهاد می‌شود.»

Delayed examination may have reduced the stability of cells and casts. A fresh specimen is recommended according to laboratory policy.

مطالعه تکمیلی در شناسایی و حساسیت‌سنجی میکروبی

مقالات زیر به مراحل جداگانه میکروب‌شناسی اختصاص دارند و جزو مراحل آماده‌سازی رسوب ادرار نیستند. در صورت نیاز به مطالعه کشت، شناسایی باکتری یا حساسیت‌سنجی از آن‌ها استفاده کنید.

پرسش‌های متداول؛ ۱۵ سؤال درباره روش انجام میکروسکوپی ادرار

منابع؛ منابع معتبر برای مطالعه بیشتر در مورد روش انجام میکروسکوپی ادرار

1. EFLM European Urinalysis Guideline 2023؛ منتشرشده در سال ۲۰۲۴.

2. Delanghe J, Speeckaert M. Preanalytical requirements of urinalysis. Biochemia Medica. 2014.

3. Japanese Association of Medical Technologists. Urinary Sediment Examination. 2017.

4. University of Utah, WebPath. Urinalysis؛ بخش بررسی میکروسکوپی.

5. Diagnostic Utility of Urine Microscopy in Kidney Diseases. Indian Journal of Nephrology. 2024.

6. Urinary Sediment Microscopy and Correlations with Kidney Biopsy: Red Flags Not To Be Missed. 2023.

برای مطالعه متن منابع و بررسی جزئیات روش، از لینک‌های زیر استفاده کنید. منابع مرور بالینی و منابع آموزشی از راهنمای اجرایی EFLM تفکیک شده‌اند.