تفاوت کراس مچ ماژور و مینور در جهت بررسی واکنش آنتی ژن و آنتی بادی است: در کراس مچ ماژور، پلاسمای گیرنده با گلبول قرمز اهداکننده آزمایش می شود؛ در کراس مچ مینور، پلاسمای اهداکننده در برابر گلبول قرمز گیرنده قرار می گیرد. در انتقال گلبول قرمز امروزی، کراس مچ ماژور آزمون اصلی سازگاری است و کراس مچ مینور معمولاً به صورت روتین انجام نمی شود.

مقدمه؛ تفاوت کراس مچ ماژور و مینور چیست؟

کراس مچ یا آزمون سازگاری خون (Crossmatch or Compatibility Test) یکی از آخرین مراحل بررسی پیش از انتقال گلبول قرمز (Red Blood Cell; RBC) است. هدف این آزمایش آن است که مشخص شود آیا میان آنتی بادی های موجود در پلاسما و آنتی ژن های سطح گلبول قرمز اهداکننده و گیرنده واکنشی رخ می دهد یا خیر.

در منابع قدیمی، کراس مچ به دو نوع اصلی «ماژور» و «مینور» تقسیم می شد. بااین حال، در طب انتقال خون امروزی هنگامی که از واژهٔ کراس مچ استفاده می شود، تقریباً همیشه منظور کراس مچ ماژور است. کراس مچ مینور به دلیل استفاده از فرآورده های خونی جزءبه جزء، کاهش حجم پلاسمای باقی مانده در واحد گلبول قرمز و اجرای برنامه های غربالگری و کنترل آنتی بادی در اهداکنندگان، معمولاً به صورت روتین انجام نمی شود.

کراس مچ چیست و چه جایگاهی در آزمایش های پیش از انتقال خون دارد؟

کراس مچ بخشی از مجموعه آزمایش های پیش از انتقال خون (Pretransfusion Testing) و آخرین کنترل برای تأیید سازگاری یک واحد گلبول قرمز مشخص با بیمار است. این آزمون جایگزین تعیین گروه خونی یا غربالگری آنتی بادی نیست، بلکه نتیجه اطلاعات پیشین را برای انتخاب واحد تکمیل می کند.

کراس مچ بخشی از مجموعهٔ آزمایش های پیش از انتقال خون (Pretransfusion Testing) است. این مجموعه معمولاً شامل مراحل زیر است:

• احراز هویت صحیح بیمار و کنترل مشخصات نمونه
• تعیین گروه خونی ABO و RhD بیمار
• بررسی سوابق قبلی گروه خونی، انتقال خون و آنتی بادی های بیمار
• انجام آنتی بادی اسکرین (Antibody Screen)
• شناسایی آنتی بادی در صورت مثبت بودن غربالگری
• انتخاب واحد گلبول قرمز مناسب
• انجام آزمون سازگاری سرولوژیک یا الکترونیکی

براساس راهنمای Canadian Blood Services، کراس مچ آخرین مرحله برای تأیید سازگاری بیمار با واحد گلبول قرمز انتخاب شده است. در کراس مچ سرولوژیک، گلبول های قرمز واحد اهداکننده در مقابل پلاسما یا سرم بیمار آزمایش می شوند.

بنابراین کراس مچ جایگزین تعیین گروه خونی یا آنتی بادی اسکرین نیست؛ بلکه نتیجهٔ تمام اطلاعات قبلی را برای انتخاب یک واحد مشخص تکمیل می کند.

کراس مچ ماژور چیست و چه چیزی را شناسایی می کند؟

در کراس مچ ماژور (Major Crossmatch)، سرم یا پلاسمای گیرنده با گلبول های قرمز واحد اهداکننده مخلوط می شود. هدف این آزمون، بررسی وجود آنتی بادی هایی در پلاسما یا سرم بیمار است که ممکن است با آنتی ژن های گلبول قرمز اهداکننده واکنش دهند.

فرمول کراس مچ ماژور

برای مثال، اگر بیماری دارای آنتی بادی anti-K باشد و واحد انتخاب شده آنتی ژن K را روی گلبول های قرمز خود داشته باشد، در کراس مچ ماژور احتمال ایجاد واکنش وجود دارد. در چنین شرایطی باید واحد K منفی انتخاب و سازگاری آن با پلاسما یا سرم بیمار بررسی شود.

کراس مچ ماژور از چه خطری جلوگیری می کند؟

اگر گیرنده دارای آنتی بادی علیه آنتی ژن های گلبول قرمز اهداکننده باشد، پس از انتقال ممکن است گلبول های قرمز تزریق شده تخریب شوند. این اتفاق می تواند موجب یکی از عوارض زیر شود:

• واکنش همولیتیک حاد انتقال خون (Acute Hemolytic Transfusion Reaction)
• واکنش همولیتیک تأخیری (Delayed Hemolytic Transfusion Reaction)
• کاهش بقای گلبول های قرمز انتقال یافته
• افزایش ناکافی هموگلوبین پس از انتقال
• هموگلوبینمی یا هموگلوبینوری
• در موارد شدید، شوک، نارسایی کلیوی، انعقاد داخل عروقی منتشر و مرگ

به همین دلیل، جهت ماژور از نظر بالینی اهمیت بیشتری دارد: آنتی بادی های موجود در بدن بیمار می توانند به تعداد زیادی از گلبول های قرمز تزریق شده حمله کنند.

کراس مچ مینور چیست و جهت واکنش آن چگونه است؟

در کراس مچ مینور (Minor Crossmatch)، جهت آزمایش برعکس می شود و سرم یا پلاسمای اهداکننده در مقابل گلبول های قرمز گیرنده قرار می گیرد.

فرمول کراس مچ مینور

هدف این آزمون بررسی آنتی بادی هایی است که ممکن است در پلاسمای اهداکننده وجود داشته باشند و پس از انتقال به گلبول های قرمز بیمار متصل شوند.

برای مثال، پلاسمای اهداکننده گروه O معمولاً دارای anti-A و anti-B است. اگر این پلاسما در حجم قابل توجهی به بیماری با گروه A منتقل شود، anti-A اهداکننده می تواند با گلبول های قرمز بیمار واکنش دهد.

این مسیر را گاهی «ناسازگاری مینور» می نامند؛ زیرا آنتی بادی از فرآوردهٔ اهداکننده وارد بدن بیمار می شود و گلبول های قرمز خود بیمار را هدف قرار می دهد.

جدول تفاوت کراس مچ ماژور و مینور

جدول زیر تفاوت کراس مچ ماژور و مینور را از نظر ترکیب نمونه، جهت واکنش، هدف بالینی و کاربرد امروزی نشان می دهد.

چرا کراس مچ ماژور مهم تر از کراس مچ مینور است؟

کراس مچ ماژور مهم تر است، زیرا آنتی بادی های موجود در بدن بیمار می توانند مستقیماً حجم زیادی از گلبول های قرمز تزریق شده را هدف قرار دهند و واکنش همولیتیک جدی ایجاد کنند.

در انتقال گلبول قرمز متراکم، بیمار حجم قابل توجهی از گلبول های قرمز اهداکننده را دریافت می کند. اگر در پلاسما یا سرم بیمار آنتی بادی متناظر با یکی از آنتی ژن های آن واحد وجود داشته باشد، تمام گلبول های قرمز انتقال یافته می توانند در معرض تخریب قرار گیرند.

آنتی بادی های گیرنده نیز در گردش خون بیمار حضور دارند و مانند مقدار اندک پلاسمای باقی مانده در یک واحد گلبول قرمز، بلافاصله رقیق نمی شوند. بنابراین یک ناسازگاری ماژور می تواند پیامد بالینی جدی تری ایجاد کند.

به همین علت، تعریف امروزی کراس مچ سرولوژیک در منابع معتبری مانند Australian Red Cross Lifeblood بر آزمایش پلاسما یا سرم گیرنده در مقابل گلبول های قرمز واحد اهداکننده تمرکز دارد.

چرا کراس مچ مینور دیگر به صورت روتین انجام نمی شود؟

کراس مچ مینور در انتقال معمول گلبول قرمز متراکم اغلب روتین نیست، زیرا حجم پلاسمای اهداکننده کم شده و خطر آنتی بادی اهداکننده با غربالگری، کنترل فرآورده و انتخاب سازگار ABO مدیریت می شود. حذف کراس مچ مینور از فرآیند روتین انتقال گلبول قرمز به معنای بی اهمیت بودن آنتی بادی های اهداکننده نیست. این خطر امروزه با روش های دیگری مدیریت می شود.

استفاده از فرآورده های خونی جزءبه جزء

در گذشته خون کامل بیشتر مورد استفاده قرار می گرفت. خون کامل حاوی مقدار قابل توجهی پلاسمای اهداکننده بود؛ بنابراین انتقال آنتی بادی های اهداکننده اهمیت بیشتری داشت.

امروزه در بسیاری از موارد از گلبول قرمز متراکم استفاده می شود که بخش عمدهٔ پلاسمای آن جدا شده است. در نتیجه مقدار آنتی بادی واردشده همراه واحد گلبول قرمز بسیار کمتر است.

رقیق شدن آنتی بادی اهداکننده

مقدار کم پلاسمای باقی مانده در واحد گلبول قرمز پس از ورود به گردش خون گیرنده رقیق می شود. این موضوع احتمال ایجاد یک واکنش شدید ناشی از ناسازگاری مینور را کاهش می دهد؛ هرچند خطر را در تمام شرایط به صفر نمی رساند.

کنترل آنتی بادی های اهداکننده

مراکز انتقال خون براساس سیاست ها و الزامات خود، اهداکنندگان و فرآورده های دارای آنتی بادی های نامنظم یا تیتر بالای anti-A و anti-B را شناسایی و مدیریت می کنند.

انتخاب فرآورده براساس سازگاری ABO

برای فرآورده های حاوی پلاسما، سازگاری پلاسمای اهداکننده با گلبول های قرمز گیرنده در زمان انتخاب فرآورده در نظر گرفته می شود. بنابراین مدیریت خطر بیشتر از طریق انتخاب صحیح فرآورده انجام می شود، نه انجام کراس مچ مینور برای هر واحد.

آیا ناسازگاری مینور کاملاً بی اهمیت است؟

خیر. ناسازگاری مینور در فرآورده های حاوی حجم قابل توجه پلاسما، به ویژه پلاکت، پلاسما و خون کامل، می تواند موجب همولیز گلبول های قرمز گیرنده شود. این برداشت که «چون کراس مچ مینور انجام نمی شود، پس آنتی بادی های اهداکننده اهمیتی ندارند» نادرست است.

در فرآورده هایی که مقدار قابل توجهی پلاسما دارند، مانند پلاکت های آفرزی، برخی کنسانتره های پلاکتی، پلاسما و خون کامل، انتقال anti-A یا anti-B اهداکننده می تواند موجب مثبت شدن آزمایش آنتی گلوبولین مستقیم (Direct Antiglobulin Test; DAT) و حتی همولیز شود.

براساس راهنمای سازگاری فرآورده های خونی Lifeblood، پلاسمای دارای anti-A یا anti-B ناسازگار با گلبول های قرمز گیرنده می تواند موجب همولیز شود. این خطر در کودکان اهمیت بیشتری دارد، زیرا حجم خون کمتر است و ظرفیت رقیق سازی آنتی بادی انتقال یافته نیز محدودتر خواهد بود.

به همین دلیل، برای فرآورده های غنی از پلاسما از راهکارهایی مانند موارد زیر استفاده می شود:

• انتخاب فرآورده ABO یکسان یا سازگار
• استفاده از فرآورده های دارای تیتر پایین anti-A و anti-B
• کاهش حجم پلاسما در شرایط منتخب
• رعایت سیاست های اختصاصی مرکز انتقال خون
• توجه بیشتر به نوزادان، کودکان و بیماران دریافت کننده حجم زیاد فرآورده

آیا برای پلاسما نیز کراس مچ ماژور انجام می شود؟

کراس مچ معمول گلبول قرمز برای پلاسما انجام نمی شود. پلاسما باید براساس سازگاری ABO با گلبول های قرمز گیرنده انتخاب شود.

یک مثال ساده برای درک تفاوت کراس مچ ماژور و مینور

در انتقال گلبول قرمز گروه O به گیرنده گروه A، جهت ماژور از نظر ABO سازگار است؛ اما جهت مینور به دلیل وجود anti-A در پلاسمای گروه O می تواند ناسازگار باشد.

فرض کنید گیرنده گروه خونی A و واحد گلبول قرمز اهداکننده گروه O است.

از جهت ماژور

پلاسمای گیرنده گروه A معمولاً حاوی anti-B است. گلبول های قرمز گروه O آنتی ژن A یا B ندارند؛ بنابراین از نظر ABO، واکنش ماژور انتظار نمی رود.

از جهت مینور

پلاسمای اهداکننده گروه O معمولاً حاوی anti-A و anti-B است. anti-A موجود در پلاسمای اهداکننده می تواند با گلبول های قرمز گروه A گیرنده واکنش دهد.

بااین حال، در یک واحد گلبول قرمز متراکم مقدار پلاسمای اهداکننده محدود است. به همین علت گلبول قرمز گروه O، در صورت رعایت سایر الزامات، می تواند برای گیرنده گروه A مورد استفاده قرار گیرد.

این مثال نشان می دهد که یک ترکیب ممکن است از جهت ماژور سازگار و از جهت مینور ناسازگار باشد؛ اما تصمیم نهایی به نوع فرآورده و حجم پلاسمای آن بستگی دارد.

تفاوت «کراس مچ مینور» با «ناسازگاری مینور ABO»

کراس مچ مینور یک آزمایش سرولوژیک است، اما ناسازگاری مینور ABO یک وضعیت انتقال خون ناشی از ورود آنتی بادی پلاسمای اهداکننده علیه گلبول قرمز گیرنده است. این دو اصطلاح نباید با یکدیگر اشتباه شوند.

کراس مچ مینور یک آزمایش سرولوژیک است که در آن پلاسمای اهداکننده با گلبول قرمز گیرنده مخلوط می شود.

ناسازگاری مینور ABO یک وضعیت انتقال خون است که در آن فرآوردهٔ اهداکننده حاوی anti-A یا anti-B علیه گلبول های قرمز گیرنده است؛ برای مثال، انتقال پلاکت گروه O به گیرنده گروه A.

ممکن است خطر ناسازگاری مینور ABO با انتخاب فرآورده کم تیتر یا کاهش پلاسما مدیریت شود، بدون آنکه کراس مچ مینور کلاسیک برای آن واحد انجام شده باشد.

روش های امروزی انجام کراس مچ ماژور

کراس مچ ماژور امروزی می تواند به روش چرخش فوری، آزمون آنتی گلوبولین غیرمستقیم یا روش الکترونیکی انجام شود؛ انتخاب روش به نتیجه غربالگری، سابقه آنتی بادی و سامانه اعتبارسنجی شده آزمایشگاه بستگی دارد.

اصطلاح ماژور یا مینور، جهت واکنش را مشخص می کند؛ اما روش هایی مانند Immediate Spin، IAT و کراس مچ الکترونیکی نشان می دهند سازگاری با چه تکنیکی ارزیابی شده است.

بنابراین «ماژور» و «IAT» مترادف نیستند. یک کراس مچ ماژور می تواند با روش های مختلف انجام شود.

کراس مچ به روش چرخش فوری

در کراس مچ چرخش فوری (Immediate-Spin Crossmatch)، پلاسما یا سرم بیمار با گلبول های قرمز واحد اهداکننده مخلوط و پس از سانتریفیوژ سریع از نظر آگلوتیناسیون یا همولیز بررسی می شود.

این روش عمدتاً برای شناسایی ناسازگاری ABO کاربرد دارد و تنها در بیمارانی قابل استفاده است که:

• آنتی بادی دارای اهمیت بالینی (Clinically Significant Antibody) فعلی نداشته باشند؛
• سابقهٔ آنتی بادی دارای اهمیت بالینی نداشته باشند؛
• آنتی بادی اسکرین فعلی آن ها منفی باشد؛
• سایر الزامات دستورالعمل آزمایشگاه را داشته باشند.

روش Immediate Spin برای شناسایی آنتی بادی های IgG که تنها در فاز آنتی گلوبولین واکنش می دهند کافی نیست.

کراس مچ آنتی گلوبولینی

کراس مچ آنتی گلوبولینی یا کراس مچ IAT، با استفاده از آزمون آنتی گلوبولین غیرمستقیم (Indirect Antiglobulin Test; IAT) انجام می شود.

در این روش، پلاسما یا سرم بیمار با گلبول های قرمز واحد اهداکننده در شرایط مناسب انکوبه می شود. سپس واکنش آنتی بادی های IgG متصل شده به گلبول قرمز با استفاده از معرف آنتی گلوبولین انسانی ارزیابی می شود.

کراس مچ IAT معمولاً در شرایط زیر ضرورت دارد:

• آنتی بادی اسکرین بیمار مثبت باشد؛
• بیمار دارای سابقهٔ آنتی بادی دارای اهمیت بالینی باشد؛
• یک یا چند آنتی بادی اختصاصی در بیمار شناسایی شده باشد؛
• کراس مچ الکترونیکی مجاز نباشد؛
• وضعیت های خاصی مانند وجود آنتی بادی مادری در نوزاد مطرح باشد.

در صورت شناسایی یک آنتی بادی دارای اهمیت بالینی، ابتدا باید واحد فاقد آنتی ژن متناظر انتخاب شود و سپس سازگاری آن با پلاسما یا سرم بیمار بررسی شود. این اصل در راهنمای British Society for Haematology نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

کراس مچ الکترونیکی

در کراس مچ الکترونیکی (Electronic Crossmatch)، پلاسما یا سرم بیمار به طور فیزیکی با گلبول های قرمز اهداکننده مخلوط نمی شود. یک سیستم اطلاعات آزمایشگاهی اعتبارسنجی شده، گروه خونی بیمار، نتایج آنتی بادی اسکرین، سوابق قبلی و مشخصات واحد را بررسی می کند.

کراس مچ الکترونیکی فقط زمانی قابل استفاده است که معیارهای تعیین شده در دستورالعمل معتبر آزمایشگاه رعایت شده باشند. از مهم ترین شرایط آن می توان به منفی بودن آنتی بادی اسکرین فعلی و نبود سابقهٔ آنتی بادی دارای اهمیت بالینی اشاره کرد.

مراحل کلی کراس مچ ماژور سرولوژیک چگونه است؟

روند کراس مچ ماژور سرولوژیک از کنترل هویت و اعتبار نمونه آغاز می شود، با انتخاب واحد مناسب و واکنش پلاسمای بیمار با سلول های سگمنت ادامه می یابد و با تفسیر آگلوتیناسیون یا همولیز پایان می پذیرد.

جزئیات اجرایی باید براساس روش لوله ای، ژل، فاز جامد، دستورالعمل سازنده و روش اجرایی استاندارد (Standard Operating Procedure; SOP) اعتبارسنجی شدهٔ آزمایشگاه تعیین شود. بااین حال، روند کلی شامل مراحل زیر است:

1. تطبیق کامل هویت بیمار، نمونه و درخواست انتقال خون
2. بررسی اعتبار زمانی نمونه
3. مرور گروه خونی، سوابق انتقال خون، بارداری، واکنش های قبلی و آنتی بادی های تاریخی
4. تعیین یا تأیید گروه ABO و RhD
5. انجام آنتی بادی اسکرین
6. انتخاب واحد گلبول قرمز مناسب
7. کنترل برچسب و شماره واحد و تأیید ABO واحد
8. تهیه سوسپانسیون گلبول قرمز از سگمنت (Segment) متصل به واحد
9. ترکیب پلاسما یا سرم بیمار با گلبول های قرمز واحد
10. انجام مراحل آزمایش متناسب با روش انتخاب شده
11. بررسی آگلوتیناسیون یا همولیز
12. ثبت، تفسیر، تأیید و مستندسازی نتیجه

نمونهٔ مورد استفاده از واحد باید از سگمنت متصل و دارای قابلیت ردیابی تهیه شود. باز کردن کیسه برای برداشتن نمونه، روش معمول انجام کراس مچ نیست.

نتیجه کراس مچ ماژور چگونه تفسیر می شود؟

نبود آگلوتیناسیون یا همولیز قابل تشخیص در تمام فازهای لازم، نتیجه سازگار را نشان می دهد؛ مشاهده هر واکنش غیرقابل توجیه، نتیجه را تا زمان بررسی علت ناسازگار می کند.

کراس مچ سازگار

اگر در هیچ یک از مراحل مورد انتظار، آگلوتیناسیون یا همولیز قابل تشخیص مشاهده نشود، واحد از نظر روش انجام شده «سازگار» گزارش می شود.

این نتیجه فقط نشان می دهد که تحت شرایط آزمایش، آنتی بادی قابل شناسایی و واکنش دهنده ای علیه گلبول قرمز آن واحد مشاهده نشده است.

کراس مچ ناسازگار

مشاهده هر مقدار آگلوتیناسیون یا همولیز غیرقابل توجیه می تواند نشان دهنده ناسازگاری باشد و باید پیش از آزادسازی واحد بررسی شود.

بهتر است نتیجه به صورت «سازگار» یا «ناسازگار» گزارش شود. استفاده از واژه های «مثبت» و «منفی» ممکن است برای افراد غیرفنی مبهم باشد، زیرا «کراس مچ مثبت» معمولاً به معنای وجود واکنش و در نتیجه ناسازگاری است.

مهم ترین علل ناسازگاری در کراس مچ ماژور چیست؟

ناسازگاری کراس مچ می تواند از خطای ABO و شناسایی، آلوآنتی بادی، اتوآنتی بادی، آنتی بادی علیه آنتی ژن کم شیوع، DAT مثبت واحد اهداکننده یا خطای فنی ناشی شود. الگوی فاز واکنش، آنتی بادی اسکرین و اتوکنترل به محدود کردن علت کمک می کنند.

براساس راهنمای BSH، اگر آنتی بادی اسکرین منفی باشد اما یک واحد در کراس مچ IAT واکنش دهد، باید احتمال آنتی بادی علیه آنتی ژن کم شیوع، DAT مثبت بودن گلبول های واحد و انتخاب خون با گروه ABO نادرست بررسی شود.

در مواجهه با کراس مچ ناسازگار چه باید کرد؟

واحد ناسازگار باید از مسیر معمول آزادسازی متوقف شود و بررسی از کنترل هویت، نمونه و ABO آغاز گردد؛ سپس غربالگری، اتوکنترل، DAT و شناسایی آنتی بادی براساس الگوی واکنش دنبال شوند.

یک واحد ناسازگار نباید بدون بررسی و مجوزهای لازم به عنوان واحد معمول آزاد شود. رویکرد بررسی می تواند شامل موارد زیر باشد:

• کنترل مجدد هویت بیمار، نمونه و واحد
• تکرار تعیین گروه ABO بیمار و واحد
• بررسی نتیجهٔ گروه بندی مستقیم و معکوس
• مرور سوابق آنتی بادی و انتقال خون
• تکرار آنتی بادی اسکرین و کراس مچ
• انجام اتوکنترل (Autocontrol) و آزمایش آنتی گلوبولین مستقیم در صورت نیاز
• انجام پنل شناسایی آنتی بادی
• بررسی DAT گلبول های قرمز واحد در موارد منتخب
• فنوتایپ یا ژنوتایپ بیمار
• انتخاب واحدهای فاقد آنتی ژن متناظر
• استفاده از روش های جذب در حضور اتوآنتی بادی
• ارجاع نمونه به آزمایشگاه مرجع در موارد پیچیده
• مشورت با متخصص طب انتقال خون در شرایط اورژانسی

الگوریتم عملی بررسی کراس مچ ناسازگار

1. توقف آزادسازی واحد ← تطبیق دو شناسه بیمار، برچسب نمونه، شماره سگمنت و شماره کیسه
2. کنترل ABO/RhD ← تکرار گروه بیمار و تأیید گروه واحد از سگمنت
3. کنترل کیفیت و تکرار هدفمند ← بررسی معرف، سلول، سانتریفیوژ، انکوباسیون و نمونه
4. بررسی الگوی سرولوژیک ← Antibody Screen، Autocontrol و DAT در صورت نیاز
5. شناسایی علت ← پنل شناسایی، فنوتایپ یا ژنوتایپ و بررسی آنتی ژن واحد
6. انتخاب و تأیید واحد ← واحد آنتی ژن منفی و کراس مچ سازگار
7. ارجاع یا تصمیم اورژانسی ← هماهنگی با متخصص طب انتقال خون و مستندسازی کامل

تفاوت کراس مچ با آنتی بادی اسکرین چیست؟

آنتی بادی اسکرین، آنتی بادی های احتمالی بیمار را با سلول های معرف بررسی می کند؛ کراس مچ ماژور، همان نمونه بیمار را در برابر گلبول های قرمز یک واحد واقعی و مشخص می آزماید.

آنتی بادی اسکرین و کراس مچ هر دو از پلاسما یا سرم بیمار استفاده می کنند، اما گلبول های قرمز مورد آزمایش متفاوت اند.

در آنتی بادی اسکرین، پلاسما یا سرم بیمار با سلول های معرف دارای پروفایل آنتی ژنی مشخص آزمایش می شود. هدف، شناسایی احتمال وجود آنتی بادی های دارای اهمیت بالینی (Clinically Significant Antibodies) است.

در کراس مچ ماژور، پلاسما یا سرم بیمار با گلبول های قرمز یک واحد واقعی و مشخص که قرار است برای او تزریق شود، آزمایش می شود.

بنابراین:

• آنتی بادی اسکرین، وضعیت کلی آنتی بادی بیمار را بررسی می کند.
• کراس مچ، سازگاری یک واحد مشخص را ارزیابی می کند.
• آنتی بادی اسکرین مثبت نیازمند شناسایی آنتی بادی و انتخاب واحد آنتی ژن منفی است.
• سازگار بودن یک واحد، مثبت بودن آنتی بادی اسکرین را بی اهمیت نمی کند.

آیا آنتی بادی اسکرین منفی، سازگاری تمام واحدها را تضمین می کند؟

خیر. آنتی بادی اسکرین منفی احتمال وجود آنتی بادی قابل تشخیص را کاهش می دهد، اما آنتی بادی علیه آنتی ژن کم شیوع، آنتی بادی ضعیف یا اثر دوزاژ می تواند همچنان باعث ناسازگاری یک واحد شود.

سلول های غربالگری برای بیان مجموعه ای از آنتی ژن های مهم انتخاب می شوند، اما ممکن است یک آنتی ژن کم شیوع روی سلول های اسکرین وجود نداشته و روی گلبول های یک واحد اهداکننده وجود داشته باشد.

در چنین شرایطی، آنتی بادی اسکرین بیمار می تواند منفی باشد، اما کراس مچ IAT با واحد حامل آن آنتی ژن ناسازگار شود.

همچنین آنتی بادی های ضعیف، آنتی بادی های دارای اثر دوز، کاهش تیتر آنتی بادی در طول زمان و محدودیت حساسیت روش می توانند موجب منفی شدن غربالگری شوند. به همین دلیل، بررسی سوابق تاریخی آنتی بادی بیمار اهمیت زیادی دارد.

آیا کراس مچ سازگار، انتقال خون کاملاً بدون خطر را تضمین می کند؟

خیر. کراس مچ سازگار فقط نبود ناسازگاری سرولوژیک قابل تشخیص با همان واحد و تحت شرایط روش را نشان می دهد و همه عوارض یا خطاهای انتقال خون را پیش بینی نمی کند.

کراس مچ سازگار به معنای نبود ناسازگاری سرولوژیک قابل شناسایی در شرایط آزمایش است، نه تضمین مطلق ایمنی انتقال خون.

کراس مچ ممکن است موارد زیر را پیش بینی یا شناسایی نکند:

• آنتی بادی هایی که غلظت آن ها کمتر از حد تشخیص روش است
• آنتی بادی هایی که پس از انتقال مجدداً افزایش می یابند
• واکنش های غیرهمولیتیک انتقال خون
• واکنش های تب دار یا آلرژیک
• آلودگی میکروبی فرآورده
• آسیب حاد ریوی مرتبط با انتقال خون
• اضافه بار گردش خون
• خطاهای شناسایی بیمار یا تجویز واحد در کنار تخت
• آنتی بادی علیه لکوسیت ها، پلاکت ها یا پروتئین های پلاسما

بنابراین ایمنی انتقال خون به زنجیره ای از اقدامات از شناسایی صحیح بیمار تا پایش بالینی پس از شروع تزریق وابسته است.

نقش سابقه آنتی بادی بیمار در انتخاب نوع کراس مچ

سابقه یک آنتی بادی دارای اهمیت بالینی حتی پس از منفی شدن غربالگری فعلی باید در انتخاب واحد و روش کراس مچ لحاظ شود.

برخی آلوآنتی بادی ها پس از مدتی به سطحی کمتر از حد تشخیص می رسند. منفی شدن آنتی بادی اسکرین فعلی به معنای از بین رفتن اهمیت یک آنتی بادی تاریخی نیست.

اگر بیمار سابقهٔ مستند یک آنتی بادی دارای اهمیت بالینی داشته باشد، معمولاً باید واحد فاقد آنتی ژن متناظر برای او انتخاب و کراس مچ مناسب انجام شود؛ حتی اگر غربالگری فعلی منفی باشد.

این موضوع از بروز پاسخ یادآور ایمنی و واکنش همولیتیک تأخیری جلوگیری می کند.

اعتبار زمانی نمونه کراس مچ چقدر است؟

در بسیاری از دستورالعمل ها، نمونه بیمار دارای سابقه انتقال خون یا بارداری در سه ماه گذشته، یا بیمار با سابقه نامشخص، معمولاً ۷۲ ساعت اعتبار دارد؛ سیاست ملی و SOP مرکز ملاک نهایی است.

اعتبار نمونه پیش از انتقال خون به سابقه انتقال خون و بارداری بیمار و همچنین دستورالعمل مرکز بستگی دارد.

در بسیاری از دستورالعمل ها، اگر بیمار طی سه ماه گذشته خون دریافت کرده، باردار بوده یا اطلاعات سابقه او نامشخص باشد، نمونه معمولاً فقط ۷۲ ساعت اعتبار دارد؛ زیرا ممکن است آنتی بادی جدید در مدت کوتاهی ایجاد یا قابل شناسایی شود.

این قاعده باید براساس مقررات ملی و SOP آزمایشگاه اجرا شود. راهنمای New Zealand Blood Service نیز اعتبار نمونه را به سابقه انتقال خون و بارداری مرتبط می داند.

کراس مچ در نوزادان و شرایط ویژه چگونه مدیریت می شود؟

در نوزادان، واحد باید با آنتی بادی های موجود در پلاسمای مادر یا نوزاد سازگار باشد و در صورت وجود آنتی بادی مادری دارای اهمیت بالینی، واحد آنتی ژن منفی و کراس مچ IAT اهمیت پیدا می کند.

کراس مچ در نوزادان

در نوزادان، آنتی بادی های دارای اهمیت بالینی موجود در گردش خون ممکن است منشأ مادری داشته باشند. به همین دلیل، در شرایط مشخص می توان از پلاسما یا سرم مادر برای آزمایش های سازگاری استفاده کرد.

واحد انتخاب شده باید با گروه ABO نوزاد و همچنین آنتی بادی های موجود در پلاسمای مادر یا نوزاد سازگار باشد. در صورت وجود آنتی بادی مادری دارای اهمیت بالینی، انتخاب واحد آنتی ژن منفی و انجام کراس مچ IAT اهمیت دارد.

جزئیات مربوط به نوزادان، تعویض خون و انتقال داخل رحمی باید براساس دستورالعمل اختصاصی این گروه ها انجام شود.

کراس مچ در انتقال خون اورژانسی

در خونریزی تهدیدکننده حیات ممکن است براساس پروتکل مرکز، خون پیش از تکمیل کراس مچ آزاد شود؛ نمونه پیش از تزریق باید در اولین فرصت جمع آوری و آزمایش های سازگاری ادامه داده شوند.

گاهی شدت خونریزی اجازه نمی دهد تمام آزمایش های پیش از انتقال خون پیش از آزادسازی واحد تکمیل شوند. در این شرایط ممکن است براساس پروتکل مرکز، گلبول قرمز گروه O یا واحد هم گروه ولی کراس مچ نشده آزاد شود.

در صورت امکان باید نمونه بیمار پیش از شروع انتقال خون جمع آوری شود و آزمایش های سازگاری پس از آزادسازی اورژانسی ادامه پیدا کنند. اگر در ادامه ناسازگاری شناسایی شود، موضوع باید بلافاصله به تیم درمان اطلاع داده شود.

خطاهای رایج درباره تفاوت کراس مچ ماژور و مینور

کراس مچ مینور همیشه باید همراه ماژور انجام شود

این دیدگاه مربوط به رویکردهای قدیمی تر و انتقال خون کامل است. در انتقال گلبول قرمز امروزی، کراس مچ مینور معمولاً آزمون روتین محسوب نمی شود.

گلبول قرمز O منفی به کراس مچ نیاز ندارد

گلبول قرمز O منفی فاقد آنتی ژن های A، B و RhD است، اما ممکن است آنتی ژن های دیگری مانند K، E، c، Fyᵃ، Jkᵃ یا S را داشته باشد. بنابراین «O منفی» به معنای سازگاری کامل سرولوژیک نیست.

کراس مچ سازگار یعنی بیمار هیچ آنتی بادی ندارد

کراس مچ سازگار فقط نشان می دهد پلاسما یا سرم بیمار با گلبول های همان واحد، در شرایط آزمایش واکنش قابل شناسایی نداشته است.

کراس مچ IAT همان آزمایش کومبس مستقیم است

خیر. کراس مچ IAT براساس آزمایش آنتی گلوبولین غیرمستقیم انجام می شود و آنتی بادی های موجود در پلاسما یا سرم را بررسی می کند. آزمایش آنتی گلوبولین مستقیم یا DAT، اتصال آنتی بادی یا کمپلمان به گلبول های قرمز در داخل بدن را ارزیابی می کند.

کراس مچ الکترونیکی یعنی کنترل آزمایشگاهی حذف شده است

خیر. کراس مچ الکترونیکی به یک سیستم اطلاعاتی اعتبارسنجی شده، نتایج قابل اعتماد گروه بندی و آنتی بادی اسکرین، سوابق کامل بیمار و کنترل های تعریف شده نیاز دارد.

نمونه گزارش و Report Comment برای کراس مچ

گزارش کراس مچ باید نتیجه سازگاری، روش انجام، مشخصات واحد و هر محدودیت یا اقدام تکمیلی لازم را شفاف بیان کند. متن نهایی گزارش باید با LIS و SOP مصوب مرکز هماهنگ باشد.

نمونه کامنت فارسی برای واحد سازگار

نمونه کامنت انگلیسی برای واحد سازگار

نمونه کامنت فارسی برای نتیجه ناسازگار

نمونه کامنت انگلیسی برای نتیجه ناسازگار

چک لیست کارشناس پیش از گزارش کراس مچ

• هویت بیمار، نمونه، درخواست، سگمنت و واحد با حداقل شناسه های موردنیاز تطبیق داده شده است.
• اعتبار زمانی نمونه و سابقه انتقال خون یا بارداری بررسی شده است.
• گروه ABO/RhD فعلی با نتایج تاریخی و نتیجه واحد سازگار است.
• نتیجه فعلی و سابقه آنتی بادی های دارای اهمیت بالینی مرور شده است.
• روش کراس مچ با وضعیت بیمار و SOP مرکز تناسب دارد.
• کنترل کیفی معرف ها، تجهیزات و فاز AHG قابل قبول است.
• هر آگلوتیناسیون یا همولیز غیرقابل توضیح پیش از آزادسازی بررسی شده است.
• نتیجه، روش، شماره واحد و هویت انجام دهنده و تأییدکننده مستند شده است.

جمع بندی تفاوت کراس مچ ماژور و مینور

تفاوت اصلی کراس مچ ماژور و مینور در جهت بررسی واکنش آنتی ژن و آنتی بادی است. در کراس مچ ماژور، پلاسما یا سرم گیرنده با گلبول های قرمز اهداکننده آزمایش می شود؛ درحالی که در کراس مچ مینور، پلاسمای اهداکننده در مقابل گلبول های قرمز گیرنده قرار می گیرد.

کراس مچ ماژور از نظر انتقال گلبول قرمز اهمیت اصلی را دارد، زیرا آنتی بادی های بیمار ممکن است گلبول های قرمز تزریق شده را تخریب کنند. کراس مچ مینور به دلیل کاهش پلاسمای باقی مانده در واحدهای گلبول قرمز، رقیق شدن آنتی بادی اهداکننده و کنترل های انجام شده بر اهداکنندگان و فرآورده ها، معمولاً به صورت روتین انجام نمی شود.

بااین حال، خطر آنتی بادی های اهداکننده در فرآورده های غنی از پلاسما همچنان واقعی است و باید از طریق انتخاب ABO سازگار، کنترل تیتر anti-A و anti-B و رعایت دستورالعمل های انتقال خون مدیریت شود.

در نهایت، سازگار بودن کراس مچ به معنای تضمین مطلق ایمنی نیست. شناسایی صحیح بیمار، بررسی سوابق آنتی بادی، انتخاب واحد مناسب، کنترل کیفی آزمایش و پایش بیمار هنگام انتقال خون، اجزای جدایی ناپذیر یک فرآیند ایمن هستند.

۱۰ سؤال رایج درباره تفاوت کراس مچ ماژور و مینور

مطالعه تکمیلی در بانک خون و ایمونوهماتولوژی

مقالات زیر موضوعات مکملی را پوشش می دهند که در این مقاله نقش فرعی دارند و برای تکمیل مسیر یادگیری پیشنهاد می شوند.

منابع معتبر برای مطالعه بیشتر

1. Canadian Blood Services – Pre-transfusion Testing
2. Australian Red Cross Lifeblood – Pretransfusion Specimen Collection and Compatibility Testing
3. Australian Red Cross Lifeblood – Component Compatibility
4. British Society for Haematology – Guidelines for Pre-transfusion Compatibility Procedures
5. Milkins C, et al. Guidelines for Pre-transfusion Compatibility Procedures in Blood Transfusion Laboratories
6. New Zealand Blood Service – Pretransfusion Testing
7. New Zealand Blood Service – Sample Validity: 72-hour Rule
8. FDA – Computer Crossmatch Guidance
9. Basavarajegowda A, Shastry S. Pretransfusion Testing – StatPearls
10. Andıç N. Practical Solutions for Problems in Blood Grouping and Crossmatching
11. Royal College of Pathologists of Australasia – Crossmatch
12. World Health Organization – External Quality Assessment of Transfusion Laboratory Practice