شرایط و مدت زمان نگهداری انواع نمونههای آزمایشگاهی؛ راهنمای جامع بر اساس استانداردهای CLSI و WHO
خلاصه شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی
شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی به نوع نمونه، آنالیت، روش آزمایش، لوله و دمای انتقال بستگی دارد. خون برای جداسازی سرم یا پلاسما بهتر است حداکثر طی دو ساعت پردازش شود، نمونههای ناپایدار مانند گازهای خون و CSF باید فوراً بررسی شوند و دستورالعمل اختصاصی کیت یا آزمایشگاه همیشه بر زمانهای عمومی اولویت دارد.
برای عضویت در کانال آموزشی هموستیکا در تلگرام به لینک زیر مراجعه کنید:
https://t.me/Heamostica
شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی و اهمیت مرحله پیشتحلیلی
شرایط و مدت زمان نگهداری نمونههای آزمایشگاهی یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر صحت نتایج آزمایش است. حتی اگر نمونهگیری بهدرستی انجام شده باشد، تأخیر در انتقال، انتخاب دمای نامناسب، باقیماندن سرم یا پلاسما در تماس با سلولهای خونی، انجماد نادرست یا تکرار چرخه انجماد و ذوب میتواند نتیجه آزمایش را بهطور قابلتوجهی تغییر دهد.
نمونه آزمایشگاهی از لحظه جمعآوری یک ماده ثابت و بدون تغییر نیست. سلولهای موجود در نمونه به متابولیسم ادامه میدهند، آنزیمها فعال میمانند، برخی مواد در اثر نور تخریب میشوند و تعدادی از میکروارگانیسمها در دمای نامناسب از بین میروند یا بیش از حد تکثیر میشوند. به همین دلیل، شرایط نگهداری نمونه باید براساس نوع نمونه و آزمایش درخواستی تعیین شود.
راهنمای CLSI PRE04 بر کنترل متغیرهای مؤثر بر حمل، پردازش و نگهداری نمونههای خون کامل، سرم و پلاسما تأکید دارد. WHO نیز در نظام مدیریت کیفیت آزمایشگاه، ثبت زمان نمونهگیری، کنترل دمای انتقال، استفاده از ظرف مناسب و تدوین دستورالعمل اختصاصی برای هر آزمون را ضروری میداند. CLSI PRE04 و WHO Laboratory Quality Management System
نکته مهم: هیچ زمان نگهداری واحدی برای «خون»، «سرم»، «پلاسما»، «ادرار» یا «مدفوع» وجود ندارد. پایداری نمونه همیشه باید با توجه به آنالیت، روش آزمایش، نوع لوله، ماده نگهدارنده و دستورالعمل سازنده تعیین شود.
انتخاب لوله و رعایت ترتیب خونگیری، پیشنیاز حفظ کیفیت نمونه و جلوگیری از انتقال افزودنیها بین لولههاست. راهنمای زیر ترتیب صحیح پرکردن لولهها را بهصورت کاربردی توضیح میدهد.
منظور از پایداری نمونه آزمایشگاهی (Specimen Stability) چیست؟
پایداری نمونه آزمایشگاهی مدت زمانی است که طی آن، نتیجه اندازهگیری یک آنالیت در محدوده تغییرات قابلقبول باقی میماند. ممکن است یک نمونه برای یک آزمایش پایدار و برای آزمایشی دیگر نامناسب باشد.
برای مثال، سرمی که چند ساعت در تماس با سلولهای خونی باقی مانده است ممکن است هنوز برای بعضی آزمایشها قابل استفاده باشد؛ اما نتایج گلوکز، پتاسیم، فسفات و لاکتات دهیدروژناز آن ممکن است تحت تأثیر قرار گرفته باشد. بنابراین قابلقبول بودن نمونه باید برای هر آنالیت بهصورت جداگانه ارزیابی شود.
شرايط نكَهدارى نمونه هاى آزمايشكاهى
دماهای استاندارد نگهداری نمونههای آزمایشگاهی و شرایط دمایی مناسب
دمای نگهداری باید بهصورت عددی تعریف و پایش شود. عبارتهایی مانند «دمای معمولی» یا «جای خنک» برای یک دستورالعمل استاندارد کافی نیستند.
قرار دادن نمونه «روی یخ» با نگهداری آن در یخچال یکسان نیست. بعضی نمونهها باید سریع سرد شوند، اما سرد کردن برخی نمونهها، بهویژه نمونههای انعقادی، کشت خون، مایع مغزینخاعی برای کشت باکتریایی و نمونه منی، میتواند نتیجه را مختل کند.
جدول جامع شرایط و مدت زمان نگهداری نمونههای آزمایشگاهی
زمانهای زیر، حدود عملی و محافظهکارانه برای نمونههای رایج هستند. اگر دستورالعمل کیت، دستگاه یا روش آزمایش زمان کوتاهتری تعیین کرده باشد، همان زمان کوتاهتر ملاک است.
شرایط نگهداری نمونه سرم و پلاسما؛ جداسازی، یخچال و انجماد
شرایط نگهداری نمونه سرم و پلاسما به آزمایش درخواستی بستگی دارد. در نمونه سرم باید زمان کافی برای تشکیل لخته در نظر گرفته شود و سپس سانتریفیوژ انجام گیرد. بیشتر نمونههای سرم در دمای اتاق طی حدود ۳۰ دقیقه لخته میشوند، اما بعضی بیماران، بهویژه افراد دریافتکننده داروهای ضدانعقادی، به زمان بیشتری نیاز دارند.
در اغلب آزمایشهای روتین، سرم یا پلاسما باید ترجیحاً حداکثر طی دو ساعت از سلولها جدا شود. باقیماندن سرم یا پلاسما روی سلولها میتواند باعث کاهش گلوکز، افزایش پتاسیم، فسفات و LDH و تغییر تعدادی دیگر از آنالیتها شود.
زمان و نیروی سانتریفیوژ مستقیماً بر کیفیت سرم و پلاسما اثر میگذارد. این راهنما روش کنترل دور، زمان، دما و نگهداری سانتریفیوژ را توضیح میدهد.
آیا نمونه پلاسما را میتوان در یخچال نگهداری کرد؟
بله؛ نمونه پلاسمای جداشده را در بسیاری از آزمایشها میتوان در یخچال ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد نگهداری کرد. با این حال، مدت مجاز به نوع آزمایش بستگی دارد. نگهداری یکسان تمام نمونههای پلاسما تا چند روز، بدون توجه به آنالیت، روش درستی نیست.
برای آزمایشهای بیوشیمی روتین، نگهداری کوتاهمدت سرم یا پلاسمای جداشده تا حدود ۴۸ ساعت در یخچال یک حد محافظهکارانه است؛ اما آزمایشهایی مانند آمونیاک، لاکتات، برخی هورمونها، فاکتورهای انعقادی و مارکرهای ناپایدار شرایط ویژه دارند.
شرایط نگهداری نمونههای حساس به نور
نمونههای مربوط به بیلیروبین، پورفیرینها، ویتامین A، ویتامین B6 و بعضی داروها باید در برابر نور محافظت شوند. استفاده از لوله کهربایی یا پوشاندن کامل لوله با فویل آلومینیومی میتواند از تخریب نوری جلوگیری کند.
قرار دادن نمونه در یخچال بدون محافظت از نور، الزاماً برای حفظ آنالیت حساس به نور کافی نیست.
انجماد سرم و پلاسما (Serum and Plasma Freezing)
اگر آزمایش در مدت تعیینشده انجام نمیشود، ممکن است لازم باشد سرم یا پلاسما منجمد شود. پیش از انجماد باید نمونه به حجمهای کوچک تقسیم شود تا برای هر بار آزمایش فقط یک علیکوت ذوب شود.
تکرار انجماد و ذوب میتواند ساختار پروتئینها، آنزیمها، هورمونها، فاکتورهای انعقادی، آنتیبادیها و اسیدهای نوکلئیک را تغییر دهد. فریزر منفی ۲۰ درجه برای همه آزمایشها و برای هر مدت زمانی مناسب نیست؛ بسیاری از آنالیتهای حساس برای نگهداری طولانی به دمای منفی ۷۰ درجه یا پایینتر نیاز دارند.
شرایط نگهداری نمونههای هماتولوژی و خون EDTA
شرایط نگهداری نمونههای هماتولوژی باید بهگونهای باشد که تعداد و مورفولوژی سلولها حفظ شود. خون کامل برای CBC معمولاً در لوله حاوی K2EDTA یا K3EDTA جمعآوری میشود.
CBC بهتر است در ساعات ابتدایی پس از نمونهگیری انجام شود. اگرچه شمارش کلی بعضی سلولها ممکن است مدت بیشتری پایدار بماند، تأخیر میتواند باعث افزایش MCV، تغییر MPV، تورم سلولی، دژنراسیون لکوسیتها، ایجاد واکوئل، تغییر شکل هسته و تجمع پلاکتی شود.
برای نتیجهای که شامل بررسی دقیق مورفولوژی است، گسترش خون محیطی باید ترجیحاً حداکثر طی دو ساعت تهیه شود. نگهداری نمونه EDTA در یخچال میتواند پایداری بعضی پارامترهای شمارشی را افزایش دهد، اما مورفولوژی را بهطور کامل حفظ نمیکند. نمونه سردشده باید پیش از آزمایش به دمای اتاق برسد و کاملاً ولی بهآرامی مخلوط شود.
برای تکمیل برنامه کنترل کیفیت شمارش سلولی، نحوه انتخاب مواد کنترل، تحلیل نتایج و پایش خطاهای بخش هماتولوژی را در راهنمای زیر بخوانید.
مدت زمان نگهداری نمونه ESR و عوامل مؤثر بر پایداری
مدت زمان نگهداری نمونه ESR باید کوتاه باشد، زیرا دما، زمان، شکل گلبولهای قرمز و رسوب تدریجی سلولها میتواند بر نتیجه اثر بگذارد. انجام ESR در چند ساعت اول پس از نمونهگیری، ترجیحاً حداکثر چهار ساعت در دمای اتاق، رویکرد محافظهکارانهتری است.
اگر نمونه سرد شده باشد، باید پیش از آزمایش به دمای اتاق برسد و بهآرامی مخلوط شود. زمان دقیق پذیرش نمونه باید براساس روش وسترگرن، نوع لوله، دستگاه اتوماتیک و دستورالعمل سازنده تعیین شود. استاندارد CLSI H02 نیز بر اعتبارسنجی و کنترل روش اندازهگیری ESR تأکید دارد. CLSI H02
شرایط نگهداری نمونههای انعقادی برای PT، aPTT و آزمونهای فاکتوری
شرایط نگهداری نمونههای انعقادی با بسیاری از نمونههای دیگر متفاوت است. خون باید در لوله حاوی سیترات سدیم ۳٫۲ درصد جمعآوری شود و نسبت خون به ضدانعقاد تقریباً ۹ به ۱ باقی بماند. کمپر بودن لوله باعث افزایش نسبی سیترات و طولانیشدن کاذب زمانهای انعقادی میشود.
در بیمارانی که هماتوکریت بیشتر از ۵۵ درصد دارند، حجم سیترات باید اصلاح شود. وجود لخته، همولیز شدید، حجم ناکافی و آلودگی با هپارین میتواند نمونه را نامناسب کند.
نسخه جدید CLSI H21 در سال ۲۰۲۴ بر انجام آزمایشهای انعقادی طی پنجره پایداری اعتبارسنجیشده تأکید دارد. بهعنوان یک سیاست محافظهکارانه، بیشتر نمونههای انعقادی باید حداکثر طی چهار ساعت آزمایش شوند؛ با این حال، aPTT برای پایش هپارین غیرفراکشنه باید سریعتر، ترجیحاً طی یک ساعت، پردازش شود. CLSI H21
نمونه خون سیتراته نباید بهطور معمول روی یخ قرار گیرد. سرما ممکن است موجب فعالشدن فاکتور VII، کاهش فعالیت فاکتور VIII یا فاکتور فونویلبراند و اختلال عملکرد پلاکتها شود. برای نگهداری طولانیتر، پلاسمای فقیر از پلاکت باید طبق روش معتبر تهیه، تقسیم و منجمد شود.
کنترل کیفیت آزمایشهای PT و aPTT تنها به ماده کنترل محدود نیست و شرایط نمونه، معرف، دستگاه و تحلیل روند نتایج را نیز دربرمیگیرد.
شرایط نگهداری نمونه گازهای خون و زمان مجاز انتقال
نمونه گازهای خون یکی از ناپایدارترین نمونههای آزمایشگاهی است. ادامه متابولیسم سلولی موجب مصرف اکسیژن و گلوکز، تولید دیاکسیدکربن و لاکتات و تغییر pH میشود. وجود حباب هوا نیز میتواند مقادیر اکسیژن و دیاکسیدکربن را تغییر دهد.
نمونه جمعآوریشده در سرنگ پلاستیکی مخصوص گازهای خون باید بدون حباب، در دمای اتاق و حداکثر طی ۳۰ دقیقه بررسی شود. قرار دادن سرنگ پلاستیکی روی یخ میتواند نفوذپذیری آن نسبت به گازها را افزایش دهد و بهخصوص نتیجه PO₂ را تغییر دهد.
در لکوسیتوز یا ترومبوسیتوز شدید، شانتهای قلبی و نمونههایی با PO₂ بسیار بالا، انجام آزمایش طی حدود پنج دقیقه ارجح است.
شرایط نگهداری نمونه ادرار برای آنالیز، کشت و ادرار ۲۴ ساعته
شرایط نگهداری نمونه ادرار بر نتایج بررسی شیمیایی، میکروسکوپی و کشت تأثیر مستقیم دارد. ادرار تازه بدون نگهدارنده باید ترجیحاً حداکثر طی دو ساعت بررسی شود.
در دمای اتاق، با گذشت زمان ممکن است باکتریها تکثیر شوند، pH افزایش یابد، گلوکز کاهش پیدا کند، کتونها و بیلیروبین از بین بروند و سلولها و سیلندرها تخریب شوند. در صورت تأخیر، نمونه باید در یخچال ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد قرار گیرد و معمولاً حداکثر طی ۲۴ ساعت بررسی شود.
نمونه سردشده پیش از آزمایش باید به دمای اتاق برسد و بهخوبی مخلوط شود، زیرا سرمای یخچال ممکن است باعث رسوب کریستالها شود. دستورالعمل جدید CLSI PRE05 بر انتخاب روش صحیح جمعآوری، انتقال و ارزیابی کیفیت نمونه ادرار تأکید دارد. CLSI PRE05
کنترل کیفیت آنالیز ادرار شامل پایش نوار ادراری، رسوب، مواد کنترل، تجهیزات و شرایط نمونه است.
نگهداری ادرار ۲۴ ساعته
در جمعآوری ادرار ۲۴ ساعته، تمام ادرار دفعشده طی دوره تعیینشده باید جمعآوری شود. در بسیاری از آزمایشها ظرف باید هنگام جمعآوری در دمای ۲ تا ۸ درجه نگهداری شود.
نوع ماده نگهدارنده برای تمام آزمایشها یکسان نیست. اسید، باز یا سایر نگهدارندهها ممکن است برای یک آنالیت ضروری و برای آنالیتی دیگر ممنوع باشند. بنابراین نباید بدون توجه به آزمایش درخواستی، ماده نگهدارنده به ظرف اضافه شود.
شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی میکروبشناسی و محیطهای انتقال
هدف در نگهداری نمونههای میکروبشناسی حفظ نسبت واقعی میکروارگانیسمهای موجود در محل عفونت است. دمای نامناسب ممکن است ارگانیسم حساس را از بین ببرد یا باعث تکثیر بیش از حد باکتریهای مقاومتر شود.
CLSI M40 تأکید میکند که آزمایشگاه باید عملکرد محیطها و وسایل انتقال میکروبی را براساس ادعای سازنده ارزیابی کند. بنابراین عبارت کلی «تمام سوابها در یخچال نگهداری شوند» نادرست است. CLSI M40
نگهداری نمونه کشت خون
بطری کشت خون باید بلافاصله پس از نمونهگیری به آزمایشگاه منتقل شود و در اولین فرصت داخل دستگاه قرار گیرد. بطریها باید در دمای اتاق نگهداری شوند و نباید در یخچال یا فریزر قرار گیرند.
نگهداری مایع مغزینخاعی
مایع مغزینخاعی یک نمونه اورژانسی است. شمارش سلولی باید ترجیحاً حداکثر طی یک ساعت انجام شود. نمونه مربوط به کشت باکتریایی نیز باید فوراً و در دمای اتاق منتقل شود.
قرار دادن CSF در یخچال میتواند زندهمانی بعضی عوامل مننژیت، بهویژه ارگانیسمهای حساس، را کاهش دهد. در صورت درخواست همزمان آزمایشهای میکروبشناسی، بیوشیمی، سلولشناسی و مولکولی، لولهها باید از ابتدا بهدرستی شمارهگذاری و بین بخشها تقسیم شوند.
نگهداری نمونه مدفوع
مدفوع تازه برای کشت باید در سریعترین زمان، ترجیحاً حداکثر طی دو ساعت، به آزمایشگاه برسد. اگر انتقال فوری ممکن نیست، باید از محیط انتقال مناسب مانند Cary-Blair استفاده شود.
شرایط نمونه مدفوع برای کشت، آزمایش انگل، آنتیژن هلیکوباکتر پیلوری، کالپروتکتین، خون مخفی، FIT و سم کلستریدیوئیدس دیفیسیل یکسان نیست. زمان پایداری این آزمایشها به کیت و ماده نگهدارنده وابسته است و نمیتوان یک مدت مشترک برای همه تعیین کرد.
نگهداری نمونههای بیهوازی
برای کشت بیهوازی، آسپیره یا قطعه بافت معمولاً از سواب ارزش تشخیصی بیشتری دارد. نمونه باید در محیط مخصوص انتقال بیهوازی، در دمای اتاق و بدون تماس با اکسیژن منتقل شود. سرد کردن یا تأخیر طولانی ممکن است زندهمانی باکتریهای بیهوازی را کاهش دهد.
برای آشنایی با پایش محیط کشت، سویههای کنترل و ارزیابی عملکرد آزمونهای میکروبی، راهنمای کنترل کیفیت میکروبشناسی را مطالعه کنید.
شرایط نگهداری نمونههای ویروسی و مولکولی برای DNA و RNA
نمونههای تنفسی یا سوابهای ویروسی در محیط انتقال مناسب، معمولاً برای مدت کوتاه در دمای ۲ تا ۸ درجه نگهداری میشوند. WHO برای برخی نمونههای تنفسی توصیه میکند اگر پردازش طی ۴۸ ساعت ممکن نیست، نمونه در دمای منفی ۷۰ درجه یا پایینتر منجمد شود و از انجماد و ذوب مکرر جلوگیری شود. راهنمای WHO برای جمعآوری و نگهداری نمونههای تنفسی
در آزمایشهای مولکولی، پایداری DNA و RNA به نوع نمونه، محیط انتقال، ماده پایدارکننده، روش استخراج و هدف آزمایش بستگی دارد. RNA معمولاً ناپایدارتر است و باید در برابر RNase محافظت شود. CLSI MM13 توصیه میکند شرایط جمعآوری، حمل، آمادهسازی، نگهداری و استخراج اسید نوکلئیک برای هر روش مشخص و اعتبارسنجی شود. CLSI MM13
شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی منی براساس راهنمای WHO
براساس راهنمای آزمایش و پردازش مایع منی WHO، نمونه باید در ظرف استریل و مناسب جمعآوری و زمان جمعآوری ثبت شود. نمونه نباید در معرض سرمای شدید یا گرمای زیاد قرار گیرد و بهتر است در دمای نزدیک به ۲۰ تا ۳۷ درجه سانتیگراد نگهداری و حداکثر طی یک ساعت به آزمایشگاه تحویل داده شود.
قرار دادن نمونه منی در یخچال میتواند حرکت اسپرمها را کاهش دهد و نتیجه آزمایش را مخدوش کند. راهنمای آزمایش مایع منی WHO، ویرایش ششم
شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی بافتشناسی و سیتولوژی
نمونه بافت برای بررسی روتین هیستوپاتولوژی باید بدون تأخیر در حجم کافی از فرمالین بافر خنثی ۱۰ درصد قرار گیرد. حجم فیکساتور معمولاً باید چند برابر حجم بافت و ترجیحاً حدود ده برابر آن باشد.
زمان فیکساسیون به نوع و ضخامت بافت و آزمایشهای تکمیلی بستگی دارد. فیکساسیون ناکافی موجب اتولیز و تخریب مورفولوژی میشود و فیکساسیون بیش از حد ممکن است کیفیت بعضی رنگآمیزیها، ایمونوهیستوشیمی یا آزمایشهای مولکولی را کاهش دهد.
برای فلوسایتومتری، کشت سلولی، ایمونوفلورسانس، بررسی کروموزومی یا بعضی آزمایشهای مولکولی نباید نمونه را خودسرانه داخل فرمالین قرار داد. این نمونهها به محیط انتقال اختصاصی نیاز دارند.
مایعات بدن برای سیتولوژی نیز باید در اولین فرصت پردازش شوند. اگر پردازش فوری ممکن نیست، نگهداری کوتاهمدت در دمای ۲ تا ۸ درجه، معمولاً تا حدود ۲۴ ساعت، میتواند تخریب سلولی را کاهش دهد؛ ولی شرایط دقیق باید براساس نوع نمونه و روش سیتولوژی تعیین شود.
اصول صحیح حمل نمونههای آزمایشگاهی و حفظ زنجیره دما
حمل نمونه تنها به معنای جابهجایی فیزیکی لوله نیست. دما، زمان، لرزش، نور، وضعیت قرارگیری لوله و ایمنی بستهبندی باید کنترل شوند.
اصول اساسی حمل نمونه عبارتاند از:
- استفاده از ظرف اولیه سالم، دربسته و مقاوم به نشت
- درج حداقل دو شناسه معتبر بیمار
- ثبت نوع نمونه، تاریخ و ساعت جمعآوری
- استفاده از ظرف ثانویه مقاوم به نشت
- قراردادن ماده جاذب کافی برای نمونههای مایع
- استفاده از بستهبندی خارجی مقاوم
- جداسازی برگه درخواست از ظرف نمونه
- کنترل و ثبت دمای حمل
- جلوگیری از تابش مستقیم نور و گرمای محیط
- جلوگیری از تکان شدید، کفکردن یا شکست همولیتیک سلولها
- رعایت مقررات مربوط به مواد عفونی و نمونههای رده UN3373
WHO برای حمل نمونههای انسانی و مواد عفونی بر سیستم بستهبندی سهلایه، برچسبگذاری صحیح، استفاده از ماده جاذب و آموزش کارکنان تأکید دارد. راهنمای WHO برای حمل مواد عفونی
خطای حجمبرداری میتواند حتی در نمونه سالم و درست نگهداریشده، نتیجه را منحرف کند. این راهنما کنترل حجمی میکروپیپت و سمپلر را آموزش میدهد.
چه نمونههایی نباید در یخچال نگهداری شوند؟
نگهداری در یخچال همیشه به معنای حفظ بهتر نمونه نیست. نمونههای زیر معمولاً نباید بدون دستورالعمل اختصاصی در یخچال قرار گیرند:
- بطریهای کشت خون
- مایع مغزینخاعی برای کشت باکتریایی
- نمونه منی برای بررسی حرکت اسپرم
- خون سیتراته برای بسیاری از آزمایشهای انعقادی
- نمونههای مورد استفاده برای بررسی کرایوگلوبولین
- نمونههای مشکوک به آگلوتینین سرد پیش از جداسازی
- نمونههای کشت بعضی ارگانیسمهای بسیار حساس
- نمونههای بیهوازی در برخی سیستمهای انتقال
- بافتی که باید بلافاصله در فیکساتور اختصاصی قرار گیرد
معیارهای رد نمونه آزمایشگاهی و خطاهای پیشتحلیلی
نمونهای که شرایط پیشتحلیلی آن نامناسب است ممکن است نتیجهای دقیق اما از نظر بالینی غلط ایجاد کند. معیارهای متداول رد نمونه عبارتاند از:
- نمونه بدون برچسب یا دارای مشخصات ناسازگار
- استفاده از لوله یا ماده ضدانعقاد نامناسب
- حجم ناکافی نمونه
- کمپر بودن لوله سیترات
- وجود لخته در نمونه CBC یا انعقادی
- همولیز شدید در آزمایشهای حساس
- نشت یا شکستگی ظرف
- آلودگی نمونه
- تأخیر بیش از زمان پایداری
- حمل در دمای نامناسب
- تکرار انجماد و ذوب
- نگهداری سرم یا پلاسما در تماس طولانی با سلولها
- استفاده از سواب یا محیط انتقال نامناسب
- نمونه خشکشده یا تبخیرشده
- عدم ثبت زمان جمعآوری برای آزمایشهای وابسته به زمان
در نمونههای غیرقابل تکرار مانند CSF، نمونه جراحی یا نمونه نوزاد، رد خودکار نمونه ممکن است به زیان بیمار باشد. در این شرایط، مسئول فنی یا پاتولوژیست باید درباره انجام آزمایش، درج توضیح در گزارش و درخواست نمونه جایگزین تصمیمگیری کند.
برای تفکیک خطای تصادفی از خطای سیستماتیک و تشخیص الگوی ایجاد خطا در نتایج آزمایشگاه، مقاله زیر مکمل مناسبی است.
چگونه آزمایشگاه زمان پایداری نمونه را تعیین کند؟
هر آزمایشگاه باید یک جدول کنترلشده برای شرایط پذیرش و نگهداری نمونهها داشته باشد. این جدول باید حداقل شامل موارد زیر باشد:
- نام آزمایش و نوع نمونه قابلقبول
- نوع لوله یا ظرف نمونهگیری
- حداقل حجم نمونه
- زمان مجاز تا سانتریفیوژ یا پردازش
- دمای حمل و نگهداری
- مدت پایداری در دمای اتاق، یخچال و فریزر
- محدودیت تعداد دفعات انجماد و ذوب
- شرایط محافظت از نور
- معیارهای رد نمونه
- منبع علمی یا دستورالعمل سازنده
- شرایط نمونههای اورژانسی و غیرقابل تکرار
- تاریخ بازنگری و تأیید مسئول فنی
زمانهای اعلامشده توسط سازنده باید با شرایط واقعی آزمایشگاه، شامل نوع لوله، دستگاه، معرف، سیستم حمل و دمای محیط، بررسی شوند. اگر آزمایشگاه قصد دارد نمونه را بیشتر از زمان اعلامشده نگهداری کند، باید مطالعه پایداری داخلی انجام دهد.
برای طراحی یک نظام جامع پایش و مستندسازی کیفیت در تمام بخشهای آزمایشگاه:
برای ارزیابی سهم شرایط نگهداری نمونه در خطای کل اندازهگیری و تفسیر نتیجه:
جمعبندی شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی
شرایط و مدت زمان نگهداری نمونههای آزمایشگاهی را نمیتوان فقط براساس نام نمونه تعیین کرد. یک لوله پلاسما ممکن است برای یک آزمایش تا چند ساعت پایدار باشد و برای آزمایشی دیگر به پردازش فوری نیاز داشته باشد.
بهعنوان قواعد عمومی، خون برای جداسازی سرم یا پلاسما بهتر است حداکثر طی دو ساعت پردازش شود، CBC و اسمیر خون باید در ساعات ابتدایی انجام شوند، نمونههای انعقادی عموماً باید حداکثر طی چهار ساعت آزمایش شوند، گازهای خون باید حداکثر طی ۳۰ دقیقه بررسی شوند و ادرار تازه بدون نگهدارنده نباید بیش از دو ساعت در دمای اتاق باقی بماند.
نمونههای کشت خون، CSF باکتریایی و منی نباید بهطور معمول در یخچال قرار گیرند. در مقابل، بسیاری از نمونههای سرم، پلاسمای جداشده، ادرار و سوابهای ویروسی برای تأخیر کوتاه به نگهداری در دمای ۲ تا ۸ درجه نیاز دارند.
معتبرترین سیاست این است که هر آزمایشگاه براساس استانداردهای CLSI و WHO، دستورالعمل سازنده و اعتبارسنجی داخلی، زمان و دمای پذیرش هر آزمون را بهصورت مستقل تعریف کند.
سؤالات رایج درباره شرایط نگهداری نمونههای آزمایشگاهی
نمونه خون چند ساعت در دمای اتاق قابل نگهداری است؟
مدت نگهداری نمونه خون به آزمایش بستگی دارد. خون برای جداسازی سرم یا پلاسما بهتر است حداکثر طی دو ساعت پردازش شود. CBC ترجیحاً در شش ساعت اول و آزمایشهای انعقادی عموماً حداکثر طی چهار ساعت انجام میشوند.
آیا نمونه پلاسما را میتوان در یخچال نگهداری کرد؟
بله، پلاسمای جداشده برای بسیاری از آزمایشها قابل نگهداری در دمای ۲ تا ۸ درجه است؛ اما مدت پایداری باید براساس نوع آزمایش تعیین شود. پلاسما برای آزمایشهای انعقادی شرایط متفاوتی دارد.
نمونه سرم چند روز در یخچال قابل نگهداری است؟
برای بسیاری از آزمایشهای بیوشیمی روتین، ۴۸ ساعت یک حد محافظهکارانه است؛ اما بعضی آنالیتها کوتاهتر یا طولانیتر پایدار میمانند. نمیتوان یک زمان ثابت را برای تمام آزمایشهای سرم تعیین کرد.
آیا میتوان خون کامل را فریز کرد؟
خون کامل معمولاً نباید برای آزمایشهای روتین هماتولوژی یا بیوشیمی منجمد شود، زیرا انجماد باعث تخریب سلولها و همولیز میشود. برای نگهداری طولانی، ابتدا باید جزء موردنیاز مانند سرم، پلاسما یا سلولها طبق روش مناسب جدا شود.
نمونه CBC تا چند ساعت قابل استفاده است؟
CBC بهتر است حداکثر طی شش ساعت انجام شود. بعضی پارامترها در نمونه سردشده ممکن است تا ۲۴ ساعت پایدار بمانند، اما این موضوع باید برای دستگاه و روش آزمایشگاه اعتبارسنجی شود.
گسترش خون محیطی تا چه زمانی باید تهیه شود؟
گسترش خون محیطی ترجیحاً باید در دو ساعت اول پس از نمونهگیری تهیه شود. تأخیر موجب تغییر مورفولوژی گلبولهای قرمز، سفید و پلاکتها میشود.
نمونه PT و PTT را میتوان در یخچال گذاشت؟
بهطور معمول نگهداری خون سیتراته در یخچال توصیه نمیشود، زیرا سرما میتواند بعضی فاکتورهای انعقادی را تغییر دهد. نمونه باید در دمای اتاق و در زمان اعتبارسنجیشده آزمایش شود.
نمونه ادرار چند ساعت در دمای اتاق میماند؟
ادرار تازه بدون نگهدارنده حداکثر حدود دو ساعت در دمای اتاق قابل نگهداری است. در صورت تأخیر باید در دمای ۲ تا ۸ درجه قرار گیرد.
نمونه ادرار داخل یخچال تا چند ساعت قابل آزمایش است؟
برای آنالیز روتین و کشت ادرار، نگهداری حداکثر حدود ۲۴ ساعت در دمای ۲ تا ۸ درجه یک حد متداول است. شرایط دقیق به آزمایش و وجود نگهدارنده بستگی دارد.
آیا نمونه مدفوع را میتوان در یخچال گذاشت؟
این موضوع به آزمایش بستگی دارد. نمونه تازه برای بعضی کشتها در صورت تأخیر کوتاه سرد میشود، اما برای آزمایشهای انگلشناسی، FIT، کالپروتکتین یا تشخیص سموم باید دستورالعمل کیت رعایت شود.
چرا کشت خون نباید در یخچال قرار گیرد؟
دمای یخچال ممکن است رشد یا زندهمانی بعضی میکروارگانیسمها را کاهش دهد و زمان شناسایی را طولانی کند. بطری کشت خون باید در دمای اتاق و در سریعترین زمان به دستگاه منتقل شود.
چرا نمونه CSF اورژانسی است؟
سلولهای CSF بهسرعت تخریب میشوند و بعضی عوامل مننژیت به تغییر دما حساس هستند. شمارش سلولی و بررسی میکروبیولوژیک باید بلافاصله انجام شود.
چند بار میتوان سرم یا پلاسما را منجمد و ذوب کرد؟
اصل مناسب، حداقلکردن تعداد چرخههای انجماد و ذوب است. بهتر است نمونه پیش از انجماد به چند علیکوت تقسیم شود تا هر بخش فقط یکبار ذوب شود.
آیا نمونه همولیزشده همیشه باید رد شود؟
خیر. تأثیر همولیز به آزمایش و شدت آن بستگی دارد. همولیز میتواند بهویژه پتاسیم، LDH، AST، فسفات و بعضی آزمایشهای انعقادی را مختل کند. آزمایشگاه باید حدود پذیرش را برای هر آنالیت مشخص کند.
کدام دستورالعمل در تعیین مدت نگهداری نمونه اولویت دارد؟
ابتدا باید نوع آزمایش و نمونه مشخص شود. سپس دستورالعمل بهروز سازنده کیت یا دستگاه، استاندارد تخصصی مرتبط، مطالعات پایداری و اعتبارسنجی داخلی آزمایشگاه در نظر گرفته شود. در صورت وجود اختلاف، معمولاً شرط سختگیرانهتر انتخاب میشود.
منابع معتبر برای مطالعه بیشتر
CLSI H21: Blood Specimens for Plasma-Based Coagulation Assays
CLSI PRE05: Processes for the Collection of Urine Specimens
CLSI M40: Quality Control of Microbiological Transport Systems
CLSI MM13: Specimens for Molecular Methods
WHO Guidelines on Drawing Blood: Best Practices in Phlebotomy
WHO Laboratory Quality Management System Handbook
WHO Guidance on Regulations for the Transport of Infectious Substances
WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen