اصلاح ESR در آنمی؛ فرمول فابری، محاسبه بر اساس سن، روش انجام و کنترل کیفی

خلاصه مقاله

اصلاح ESR به معنای تعدیل عدد سرعت رسوب گلبول‌های قرمز با توجه به عواملی مانند هماتوکریت پایین یا سن بیمار است. مهم‌ترین فرمول مورد استفاده برای اصلاح ESR در بیماران دچار آنمی، فرمول فابری (Fabry’s Formula) است:

ESR اصلاح‌شده = ESR اندازه‌گیری‌شده × ۱۵ ÷ (۵۵ − هماتوکریت)

این فرمول بیشتر برای نمونه‌هایی با هماتوکریت کمتر از ۳۵ درصد مطرح شده است. بااین‌حال، ESR اصلاح‌شده نباید بدون اعتبارسنجی آزمایشگاه جایگزین نتیجه اندازه‌گیری‌شده شود؛ زیرا فرمول فابری بخشی الزامی از روش مرجع وسترگرن یا توصیه‌های عمومی شورای بین‌المللی استانداردسازی در هماتولوژی نیست. همچنین فرمول وابسته به سن، عدد ESR را اصلاح نمی‌کند، بلکه تنها یک برآورد از حداکثر مقدار قابل انتظار ESR در افراد سالم ارائه می‌دهد. (PubMed Central (PMC))

ESR چیست و چه چیزی را اندازه‌گیری می‌کند؟

سرعت رسوب گلبول قرمز یا Erythrocyte Sedimentation Rate که به‌اختصار ESR نامیده می‌شود، سرعت پایین‌رفتن گلبول‌های قرمز را در یک ستون عمودی از خون ضدانعقادشده طی یک ساعت اندازه‌گیری می‌کند. نتیجه به‌صورت میلی‌متر در ساعت یا mm/h گزارش می‌شود.

ESR یک آزمایش اختصاصی برای تشخیص بیماری مشخصی نیست. افزایش آن تنها نشان می‌دهد که شرایط فیزیکی یا پروتئینی خون به‌گونه‌ای تغییر کرده که گلبول‌های قرمز سریع‌تر ته‌نشین می‌شوند. التهاب، افزایش فیبرینوژن و ایمونوگلوبولین‌ها، آنمی، سن بالا، بارداری، تغییرات شکل گلبول قرمز و بعضی بیماری‌های کلیوی یا بدخیمی‌ها می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. (MedlinePlus)

روش وسترگرن همچنان روش مرجع اندازه‌گیری ESR محسوب می‌شود. ICSH توصیه می‌کند روش مرجع بر پایه خون حاوی EDTA که با سیترات یا سالین به نسبت چهار به یک رقیق شده، یا خون جمع‌آوری‌شده مستقیماً در سیترات با همین نسبت، انجام شود. پیپت مورد استفاده نیز باید حداقل دارای مقیاس رسوب ۲۰۰ میلی‌متری و قطر داخلی یکنواخت باشد. (ICSH)

چرا ESR در آنمی افزایش پیدا می‌کند؟

مقدار ESR فقط به شدت التهاب وابسته نیست؛ تعداد و حجم گلبول‌های قرمز نیز بر آن اثر می‌گذارند. در آنمی، سهم گلبول‌های قرمز از حجم کل خون کاهش پیدا می‌کند. در نتیجه:

• مقاومت فیزیکی در برابر سقوط تجمعات گلبولی کمتر می‌شود.
• فاصله میان گلبول‌های قرمز افزایش پیدا می‌کند.
• تشکیل و حرکت تجمعات گلبولی در پلاسما آسان‌تر می‌شود.
• ارتفاع ستون پلاسمای ایجادشده طی یک ساعت بیشتر می‌شود.

بنابراین ممکن است دو بیمار با میزان التهاب تقریباً مشابه، فقط به علت تفاوت هماتوکریت، نتایج ESR متفاوتی داشته باشند. ESR اندازه‌گیری‌شده در بیمار مبتلا به آنمی معمولاً می‌تواند بیشتر از مقداری باشد که صرفاً از شدت التهاب انتظار می‌رود. مطالعات مقایسه‌ای روش وسترگرن و آنالایزرهای خودکار نیز نشان داده‌اند که هماتوکریت پایین یکی از عوامل مهم ایجاد اختلاف میان روش‌هاست. (PubMed Central (PMC))

در مقابل، در پلی‌سیتمی یا افزایش شدید تعداد گلبول‌های قرمز، رسوب سلول‌ها کندتر شده و ESR ممکن است به‌طور کاذب پایین باشد.

اصلاح ESR در آنمی (Corrected ESR in Anemia)

منظور از اصلاح ESR در آنمی، برآورد عددی است که اثر کاهش هماتوکریت را تا حدی از نتیجه ESR حذف کند. این کار معمولاً با استفاده از فرمول فابری انجام می‌شود.

اصلاح ESR زمانی مطرح می‌شود که:

• هماتوکریت بیمار کمتر از حدود ۳۵ درصد باشد؛
• ESR به روش وسترگرن اندازه‌گیری شده باشد؛
• هدف، مقایسه نتیجه با نمونه‌ای دارای هماتوکریت نزدیک به محدوده طبیعی باشد؛
• آزمایشگاه یا مطالعه پژوهشی، استفاده از فرمول را در روش اجرایی خود تعریف کرده باشد.

با وجود کاربرد فرمول فابری در مطالعات مختلف، نباید نتیجه ESR اندازه‌گیری‌شده حذف و فقط عدد اصلاح‌شده گزارش شود. گزارش صحیح‌تر این است که عدد واقعی ESR همراه با هماتوکریت بیمار حفظ شود و در صورت نیاز، مقدار محاسبه‌شده به‌عنوان اطلاعات تکمیلی تحت عنوان «ESR اصلاح‌شده بر اساس هماتوکریت» ارائه گردد. (PubMed)

فرمول فابری برای اصلاح ESR

فرمول فابری برای تعدیل ESR در حضور هماتوکریت پایین به‌شکل زیر نوشته می‌شود:

فرمول اصلی

Corrected ESR = Measured ESR × 15 ÷ (55 − Hct)

که در آن:

• ESR اندازه‌گیری‌شده: نتیجه آزمایش به روش وسترگرن، بر حسب mm/h
• Hct: هماتوکریت بیمار بر حسب درصد
• ESR اصلاح‌شده: مقدار تعدیل‌شده نسبت به اثر آنمی

این فرمول در مطالعات مربوط به مقایسه روش‌های خودکار و وسترگرن، به‌ویژه برای نمونه‌هایی با هماتوکریت کمتر از ۳۵ درصد، به کار رفته است. (PubMed Central (PMC))

مثال اول محاسبه ESR اصلاح‌شده

فرض کنید:
ESR اندازه‌گیری‌شده: ۶۰ میلی‌متر در ساعت
هماتوکریت: ۳۰ درصد
بنابراین:
ESR اصلاح‌شده = ۶۰ × ۱۵ ÷ (۵۵ − ۳۰)
ESR اصلاح‌شده = ۹۰۰ ÷ ۲۵
ESR اصلاح‌شده = ۳۶ mm/h
در این مثال، ESR اندازه‌گیری‌شده ۶۰ بوده، اما پس از تعدیل اثر آنمی، عدد محاسبه‌شده ۳۶ میلی‌متر در ساعت است.

مثال دوم

ESR اندازه‌گیری‌شده: ۸۰ mm/h
هماتوکریت: ۲۵ درصد
ESR اصلاح‌شده = ۸۰ × ۱۵ ÷ (۵۵ − ۲۵)
ESR اصلاح‌شده = ۱۲۰۰ ÷ ۳۰
ESR اصلاح‌شده = ۴۰ mm/h

مثال سوم

ESR اندازه‌گیری‌شده: ۵۰ mm/h
هماتوکریت: ۳۴ درصد
ESR اصلاح‌شده = ۵۰ × ۱۵ ÷ ۲۱
ESR اصلاح‌شده ≈ ۳۵٫۷ mm/h

آیا فرمول ESR × Hct ÷ 45 همان فرمول فابری است؟

خیر. گاهی در منابع آموزشی یا شبکه‌های اجتماعی از رابطه زیر استفاده می‌شود:
ESR اصلاح‌شده = ESR × Hct ÷ 45
این رابطه با فرمول اصلی فابری یکسان نیست. فرمولی که در مطالعات مقایسه‌ای منتشرشده تحت عنوان Fabry’s Formula استفاده شده، به‌صورت زیر است:
ESR × ۱۵ ÷ (۵۵ − Hct)
بنابراین نباید این دو رابطه را معادل یکدیگر در نظر گرفت. آزمایشگاه باید مشخص کند کدام فرمول، بر اساس چه منبعی و برای چه جمعیتی استفاده می‌شود. (PubMed Central (PMC))

محدودیت‌های فرمول فابری

فرمول فابری یک مدل محاسباتی است، نه یک روش مستقل آزمایشگاهی. مهم‌ترین محدودیت‌های آن عبارت‌اند از:

• ۱. وابستگی به روش اندازه‌گیری: بیشتر مطالعات، این فرمول را روی ESR اندازه‌گیری‌شده با روش وسترگرن اعمال کرده‌اند. در برخی آنالایزرهای خودکار، اصل اندازه‌گیری با وسترگرن متفاوت است و دستگاه ممکن است از فوتومتری، رئولوژی، سانتریفیوژ یا الگوریتم‌های اختصاصی استفاده کند. بنابراین اعمال دستی فرمول بر نتیجه دستگاه، بدون بررسی دستورالعمل سازنده و اعتبارسنجی، می‌تواند نتیجه نامعتبر ایجاد کند. ICSH گزارش کرده است که نتایج برخی روش‌های غیر وسترگرن ممکن است اختلاف قابل‌توجهی با روش مرجع داشته باشند. (ICSH)
• ۲. عدم حذف اثر مورفولوژی گلبول قرمز: فرمول فقط از هماتوکریت استفاده می‌کند. در بیماری‌هایی مانند کم‌خونی داسی‌شکل، اسفروسیتوز، آنیزوسیتوز شدید، پویکیلوسیتوز یا میکروسیتوز شدید، نحوه تجمع و رسوب سلول‌ها نیز تغییر می‌کند و یک فرمول ساده نمی‌تواند همه این اثرات را اصلاح کند.
• ۳. عدم اصلاح اثر پروتئین‌های پلاسما: افزایش فیبرینوژن، ایمونوگلوبولین‌ها و پروتئین‌های فاز حاد همچنان باعث افزایش واقعی ESR می‌شود. هدف فرمول فابری حذف التهاب نیست، بلکه کاهش اثر ریاضی هماتوکریت پایین است.
• ۴. نامناسب‌بودن برای هماتوکریت طبیعی یا بالا: این فرمول عمدتاً برای نمونه‌های آنمیک، معمولاً با Hct کمتر از ۳۵ درصد، بررسی شده است. استفاده از آن در هماتوکریت طبیعی یا پلی‌سیتمی می‌تواند عددی غیرمنطقی تولید کند.
• ۵. نبود الزام عمومی برای گزارش آن: توصیه‌های ICSH بر استانداردسازی نمونه، پیپت، روش و مقایسه روش‌ها تمرکز دارند و الزام عمومی برای جایگزینی ESR اندازه‌گیری‌شده با مقدار اصلاح‌شده فابری ارائه نمی‌کنند. بنابراین استفاده بالینی یا آزمایشگاهی از آن باید در SOP، سیاست گزارش‌دهی و اعتبارسنجی داخلی آزمایشگاه تعریف شود. (ICSH)

ESR بر اساس سن؛ فرمول محاسبه محدوده مورد انتظار

با افزایش سن، ESR پایه می‌تواند افزایش پیدا کند. برای تخمین حداکثر مقدار مورد انتظار ESR در بزرگسالان، فرمول میلر پیشنهاد شده است:

فرمول ESR بر اساس سن در مردان

حد بالای تقریبی ESR = سن ÷ ۲
مثلاً برای یک مرد ۶۰ ساله:
۶۰ ÷ ۲ = ۳۰ mm/h

فرمول ESR بر اساس سن در زنان

حد بالای تقریبی ESR = (سن + ۱۰) ÷ ۲
مثلاً برای یک زن ۶۰ ساله:
(۶۰ + ۱۰) ÷ ۲ = ۳۵ mm/h

این فرمول از مطالعه‌ای روی بزرگسالان استخراج شده و برای برآورد حد بالای قابل انتظار ESR به‌کار می‌رود. فرمول سن، نتیجه آزمایش را «اصلاح» نمی‌کند و نباید جایگزین محدوده مرجع تأییدشده آزمایشگاه شود. تفاوت جمعیت، روش اندازه‌گیری، جنس، بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای و روش آماری تعیین محدوده مرجع می‌تواند مقادیر مورد انتظار را تغییر دهد. (BMJ)

تفاوت مهم فرمول سن و فرمول فابری

فرمول محاسبه ESR

در روش استاندارد وسترگرن، ESR اساساً با یک فرمول ریاضی محاسبه نمی‌شود. عدد ESR مستقیماً از ارتفاع ستون پلاسمای شفاف بالای گلبول‌های قرمز پس از یک ساعت خوانده می‌شود.
برای مثال، اگر پس از ۶۰ دقیقه، مرز میان پلاسما و ستون گلبول‌های قرمز در عدد ۴۲ قرار گرفته باشد:
ESR = ۴۲ mm/h

بنابراین سه مفهوم متفاوت وجود دارد:

• ESR اندازه‌گیری‌شده: عدد خوانده‌شده از ستون وسترگرن یا گزارش‌شده توسط دستگاه
• ESR اصلاح‌شده در آنمی: محاسبه‌شده با فرمول فابری
• حد بالای ESR بر اساس سن: محاسبه‌شده با فرمول سن و جنس

برخی دستگاه‌های خودکار، رسوب را طی ۲۰ یا ۳۰ دقیقه اندازه‌گیری و با الگوریتم اختصاصی به معادل ESR یک‌ساعته تبدیل می‌کنند. این الگوریتم‌ها وابسته به دستگاه هستند و نباید یک فرمول عمومی برای تبدیل نتایج همه آنالایزرها استفاده شود. (ICSH)

Rouleaux formation چیست و چه ارتباطی با ESR دارد؟

گلبول‌های قرمز در شرایط طبیعی دارای بار سطحی منفی هستند و یکدیگر را دفع می‌کنند. این نیروی دافعه که بخشی از آن با عنوان پتانسیل زتا (Zeta Potential) شناخته می‌شود، مانع چسبیدن آسان گلبول‌های قرمز به یکدیگر می‌شود.

با افزایش برخی پروتئین‌های پلاسما، به‌ویژه فیبرینوژن و ایمونوگلوبولین‌ها، نیروی دافعه میان گلبول‌ها کاهش می‌یابد و گلبول‌های قرمز مانند سکه‌هایی که روی یکدیگر قرار گرفته‌اند، به‌صورت زنجیره‌ای تجمع می‌کنند. این الگو رولو یا Rouleaux formation نام دارد.
تجمعات بزرگ‌تر با سرعت بیشتری رسوب می‌کنند؛ بنابراین افزایش رولو معمولاً با افزایش ESR همراه است. (ASHP Publications)

مراحل رسوب گلبول قرمز

رسوب گلبول‌های قرمز را می‌توان به سه مرحله کلی تقسیم کرد:

• مرحله اول: تشکیل رولو: در دقایق ابتدایی، گلبول‌های قرمز به یکدیگر نزدیک شده و تجمعات زنجیره‌ای تشکیل می‌دهند. سرعت رسوب در این مرحله نسبتاً کم است.
• مرحله دوم: رسوب سریع: تجمعات گلبولی بزرگ‌تر شده و با سرعت بیشتری در ستون پایین می‌روند. بخش عمده ESR در این مرحله ایجاد می‌شود.
• مرحله سوم: فشرده‌شدن گلبول‌ها: گلبول‌های قرمز در انتهای لوله تجمع یافته و به‌تدریج فشرده می‌شوند. سرعت حرکت کاهش پیدا می‌کند.

تفسیر آزمایش Rouleaux formation

مشاهده Rouleaux formation در لام خون محیطی به‌تنهایی تشخیص یک بیماری نیست. این یافته باید همراه با نتایج CBC، ESR، CRP، پروتئین تام، آلبومین، الکتروفورز پروتئین سرم و وضعیت بالینی بیمار بررسی شود.
رولو می‌تواند در شرایط زیر دیده شود:

• افزایش فیبرینوژن در التهاب یا عفونت
• افزایش ایمونوگلوبولین‌ها
• گاموپاتی‌های مونوکلونال
• مولتیپل میلوما
• ماکروگلوبولینمی
• برخی بیماری‌های خودایمنی
• بارداری
• التهاب‌های مزمن

رولو واقعی باید در ناحیه مناسب و تک‌لایه اسمیر بررسی شود. قرارگرفتن گلبول‌های قرمز روی یکدیگر در قسمت ضخیم لام ممکن است صرفاً یک آرتیفکت تهیه اسمیر باشد. افزایش واقعی پروتئین‌های پلاسما، به‌ویژه ایمونوگلوبولین‌ها و فیبرینوژن، از علل مهم تشکیل رولو محسوب می‌شود. (ASHP Publications)

تفاوت Rouleaux formation و آگلوتیناسیون

روش انجام ESR دستی

روش وسترگرن، مرجع استاندارد اندازه‌گیری ESR است. جزئیات اجرایی باید مطابق SOP آزمایشگاه، دستورالعمل تولیدکننده تجهیزات و استانداردهای معتبر تنظیم شود. (ICSH)

وسایل مورد نیاز

• نمونه خون حاوی EDTA یا لوله اختصاصی ESR حاوی سدیم سیترات
• سدیم سیترات یا سالین مناسب برای رقیق‌سازی، در صورت استفاده از نمونه EDTA
• پیپت وسترگرن با مقیاس حداقل ۲۰۰ میلی‌متر
• رک کاملاً عمودی و تراز
• تایمر کالیبره یا کنترل‌شده
• تجهیزات حفاظت فردی

نمونه مناسب

نمونه باید:

• فاقد لخته باشد؛
• با ضدانعقاد مناسب جمع‌آوری شده باشد؛
• نسبت خون به ضدانعقاد صحیح داشته باشد؛
• پیش از انجام آزمایش به‌خوبی مخلوط شود؛
• دچار همولیز شدید یا نشت از لوله نباشد.

بر اساس توصیه کلاسیک ICSH، نمونه برای روش مرجع باید در دمای محیط حدود ۱۸ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد نگهداری شده و آزمایش در مدت چهار ساعت پس از نمونه‌گیری آغاز شود. برای دستگاه‌های خودکار یا روش‌های جایگزین باید زمان پایداری ذکرشده توسط سازنده و نتایج اعتبارسنجی آزمایشگاه رعایت شود. (BMJ Journals)

نسبت خون به سیترات

در روش مرجع می‌توان از یکی از این دو حالت استفاده کرد:

• چهار حجم خون حاوی EDTA به‌همراه یک حجم سیترات یا سالین؛
• چهار حجم خون به‌همراه یک حجم سدیم سیترات در لوله اختصاصی ESR.

اشتباه در این نسبت، به‌خصوص کم‌پرشدن لوله‌های سیترات، می‌تواند نتیجه را تغییر دهد. (ICSH)

مراحل انجام

1. نمونه خون را با حرکات آرام و کامل مخلوط کنید.
2. از نبود لخته، حباب و همولیز شدید اطمینان حاصل کنید.
3. در صورت استفاده از خون EDTA، نمونه را طبق روش تأییدشده با سیترات یا سالین به نسبت چهار به یک آماده کنید.
4. پیپت وسترگرن را بدون ایجاد حباب تا علامت صفر پر کنید.
5. پیپت را در رک کاملاً عمودی قرار دهید.
6. هم‌زمان تایمر را فعال کنید.
7. از لرزش، جابه‌جایی رک، جریان شدید هوا، تابش مستقیم آفتاب و تغییر شدید دما جلوگیری کنید.
8. پس از ۶۰ دقیقه، ارتفاع ستون پلاسمای شفاف را از علامت صفر تا سطح بالایی گلبول‌های رسوب‌کرده بخوانید.
9. نتیجه را به‌صورت mm/h گزارش کنید.

نحوه گزارش

نمونه گزارش:
ESR: ۳۸ mm/h — Westergren method

در نمونه آنمیک، در صورت وجود سیاست مصوب آزمایشگاه:
Measured ESR: ۶۰ mm/h
Hct: ۳۰%
Hct-corrected ESR by Fabry formula: ۳۶ mm/h

کنترل کیفی ESR

کنترل کیفی ESR فقط به استفاده از یک ماده کنترل محدود نمی‌شود؛ زیرا نتیجه به شرایط پیش‌تحلیلی، تجهیزات ساده، زمان، دما، زاویه پیپت و ویژگی‌های سلولی نمونه وابستگی زیادی دارد.

کنترل کیفی پیش‌تحلیلی

موارد زیر باید بررسی شوند:

• تطابق مشخصات بیمار و نمونه
• نوع صحیح ضدانعقاد
• پرشدن مناسب لوله
• نسبت صحیح خون و سیترات
• نبود لخته
• اختلاط کامل نمونه
• زمان سپری‌شده از نمونه‌گیری
• دمای نگهداری
• معیارهای رد نمونه

وجود لخته، نتیجه را غیرقابل‌اعتماد می‌کند و نمونه باید طبق سیاست آزمایشگاه رد شود.

کنترل کیفی تجهیزات و شرایط محیطی

• رک باید کاملاً تراز و عمودی باشد.
• پیپت نباید شکسته، کدر، آلوده یا مسدود باشد.
• مقیاس پیپت باید خوانا باشد.
• حباب هوا نباید در ستون وجود داشته باشد.
• تایمر باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شود.
• دمای محیط باید ثبت یا کنترل شود.
• محل انجام آزمایش باید از لرزش دور باشد.
• نشت خون از انتهای پیپت نباید وجود داشته باشد.

حتی انحراف اندک پیپت از حالت عمودی می‌تواند سرعت رسوب را افزایش دهد و نتیجه‌ای بالاتر از مقدار واقعی ایجاد کند.

کنترل کیفی روش دستی

برای پایش روش دستی می‌توان بر اساس سیاست آزمایشگاه از موارد زیر استفاده کرد:

• انجام تکراری نمونه‌های منتخب
• استفاده از نمونه‌های کنترل یا مواد کنترل سازگار با روش
• مقایسه دوره‌ای با روش مرجع یا آزمایشگاه همکار
• ثبت روند نتایج کنترل
• بررسی اختلاف اپراتورها
• شرکت در برنامه ارزیابی خارجی کیفیت یا EQA
• بازبینی نتایج بسیار بالا، بسیار پایین یا ناسازگار با CBC

کنترل کیفی دستگاه‌های خودکار

برای دستگاه خودکار ESR باید موارد زیر بررسی شوند:

• مواد کنترل توصیه‌شده سازنده
• تکرارپذیری در سطوح پایین و بالا
• صحت یا بایاس در مقایسه با وسترگرن
• Carryover
• پایداری نمونه
• اثر هماتوکریت پایین
• اثر MCV و مورفولوژی گلبول قرمز
• محدوده قابل گزارش
• تطابق الگوریتم تبدیل نتیجه با روش مرجع

ICSH تأکید می‌کند که روش‌های اصلاح‌شده یا جایگزین باید پیش از استفاده، در برابر روش وسترگرن ارزیابی و عملکرد آن‌ها در محدوده‌های مختلف ESR بررسی شود. در توصیه سال ۲۰۱۱، برای ارزیابی روش جایگزین، نمونه‌هایی در محدوده‌های ۱ تا ۲۰، ۲۱ تا ۶۰ و بیش از ۶۰ میلی‌متر در ساعت پیشنهاد شده‌اند. (ICSH)

مهم‌ترین منابع خطا در آزمایش ESR

• لوله کم‌پرشده: افزایش نسبت سیترات به خون باعث رقیق‌شدن بیش‌ازحد نمونه شده و ممکن است ESR را تغییر دهد.
• تأخیر در انجام آزمایش: با گذشت زمان، شکل، متابولیسم و قابلیت تجمع گلبول‌های قرمز تغییر می‌کند. نتیجه نمونه‌ای که خارج از محدوده پایداری روش نگهداری شده باشد، قابل‌اعتماد نیست.
• مخلوط‌نکردن کافی: رسوب گلبول‌ها پیش از شروع رسمی آزمایش باعث ایجاد نتیجه اشتباه می‌شود.
• مخلوط‌کردن شدید: تکان‌دادن خشن می‌تواند موجب همولیز یا ایجاد کف و حباب شود.
• وجود حباب در پیپت: حباب حرکت ستون گلبولی را مختل کرده و خواندن مرز پلاسما را دشوار می‌کند.
• کج‌بودن پیپت: کج‌شدن لوله سطح تماس گلبول‌ها با دیواره را تغییر داده و معمولاً ESR را به‌طور کاذب افزایش می‌دهد.
• لرزش: سانتریفیوژ، یخچال، میز نامناسب یا رفت‌وآمد مداوم می‌تواند رسوب را تسریع یا نامنظم کند.
• دمای نامناسب: افزایش دما معمولاً رسوب را سریع‌تر می‌کند، درحالی‌که دمای پایین می‌تواند رسوب را کاهش دهد. روش باید در محدوده دمایی تعریف‌شده انجام شود.
• لخته: لخته بخشی از گلبول‌ها و فیبرینوژن را مصرف یا محبوس می‌کند و نمونه را برای ESR نامناسب می‌سازد.
• کم‌خونی یا پلی‌سیتمی: این موارد الزاماً خطای آزمایشگاهی نیستند، اما می‌توانند تفسیر ESR را بدون توجه به CBC گمراه‌کننده کنند.

تفسیر ESR اصلاح‌ شده

فرض کنید ESR بیمار ۷۰ mm/h و هماتوکریت او ۲۸ درصد است:
ESR اصلاح‌شده = ۷۰ × ۱۵ ÷ (۵۵ − ۲۸)
ESR اصلاح‌شده ≈ ۳۸٫۹ mm/h

این نتیجه به این معنا نیست که ESR واقعی بیمار ۳۹ بوده است. نتیجه واقعی اندازه‌گیری‌شده همچنان ۷۰ mm/h است. عدد ۳۹ فقط برآورد می‌کند که اگر اثر کاهش هماتوکریت طبق مدل فابری تعدیل شود، ESR چه مقداری خواهد داشت.
تفسیر صحیح باید چنین باشد:

• ESR اندازه‌گیری‌شده بالاست.
• بیمار آنمی دارد و بخشی از افزایش ESR ممکن است ناشی از Hct پایین باشد.
• حتی مقدار اصلاح‌شده نیز ممکن است بالاتر از حد مورد انتظار سن و جنس باشد.
• وجود التهاب باید با علائم، CRP و سایر یافته‌ها بررسی شود.
• فرمول نباید به‌تنهایی برای رد یا تأیید التهاب استفاده شود.

علل افزایش ESR

افزایش ESR می‌تواند در شرایط زیر دیده شود:

• عفونت‌های حاد یا مزمن
• بیماری‌های التهابی و خودایمنی
• آرتریت روماتوئید
• واسکولیت‌ها
• پلی‌میالژی روماتیکا
• برخی بدخیمی‌ها
• گاموپاتی‌های مونوکلونال
• بیماری‌های کلیوی
• بارداری
• افزایش سن
• آنمی
• افزایش فیبرینوژن یا ایمونوگلوبولین‌ها

ESR بالا به‌تنهایی محل یا علت التهاب را مشخص نمی‌کند و نباید به‌عنوان آزمایش غربالگری مستقل برای همه بیماری‌ها استفاده شود. (MedlinePlus)

علل کاهش ESR

ESR پایین ممکن است در شرایط زیر مشاهده شود:

• پلی‌سیتمی
• بیماری سلول داسی
• اسفروسیتوز
• میکروسیتوز شدید
• کاهش فیبرینوژن
• افزایش شدید ویسکوزیته پلاسما
• اختلال در تشکیل رولو
• خطاهای پیش‌تحلیلی یا دمای پایین

ESR پایین معمولاً ارزش تشخیصی مستقل کمتری نسبت به ESR بسیار بالا دارد و باید همراه با CBC و وضعیت بالینی تفسیر شود.

ESR بهتر است یا CRP؟

ESR و CRP هر دو نشانگرهای غیراختصاصی التهاب هستند، اما ویژگی‌های متفاوتی دارند.
CRP مستقیماً یک پروتئین فاز حاد است و معمولاً در التهاب حاد سریع‌تر افزایش و پس از بهبود سریع‌تر کاهش پیدا می‌کند. ESR به شکل و تعداد گلبول‌های قرمز، سن، جنس، آنمی، بارداری، فیبرینوژن و ایمونوگلوبولین‌ها نیز وابسته است و معمولاً آهسته‌تر تغییر می‌کند. (PubMed)

نتایج ESR و CRP ممکن است با یکدیگر هم‌خوان نباشند. بنابراین هیچ‌یک به‌تنهایی جایگزین ارزیابی بالینی نیست.

پیشنهاد برای گزارش ESR اصلاح‌شده در آزمایشگاه

در صورت تصمیم آزمایشگاه به استفاده از فرمول فابری، رویکرد منطقی این است که:

• فرمول و منبع آن در SOP ثبت شود.
• محدوده هماتوکریت قابل‌قبول برای استفاده مشخص شود.
• کاربرد آن به روش‌های اعتبارسنجی‌شده محدود باشد.
• ESR اندازه‌گیری‌شده حذف نشود.
• Hct مورد استفاده در محاسبه ثبت شود.
• عدد اصلاح‌شده با عنوانی کاملاً مشخص گزارش شود.
• در گزارش ذکر شود که مقدار اصلاح‌شده یک برآورد محاسباتی است.
• پزشکان درباره تفاوت ESR واقعی و ESR اصلاح‌شده آموزش ببینند.
• اثر فرمول بر تصمیم‌های بالینی پیش از پیاده‌سازی بررسی شود.
• از اعمال خودکار فرمول روی نتایج همه دستگاه‌ها خودداری شود.

سؤالات رایج درباره اصلاح ESR

جمع‌بندی

اصلاح ESR در آنمی تلاشی برای جداکردن بخشی از اثر کاهش هماتوکریت از نتیجه سرعت رسوب گلبول‌های قرمز است. فرمول فابری، شناخته‌شده‌ترین رابطه در این زمینه است:
ESR اصلاح‌شده = ESR × ۱۵ ÷ (۵۵ − Hct)
بااین‌حال، عدد اصلاح‌شده یک نتیجه محاسباتی است و نباید به‌طور خودکار جایگزین ESR اندازه‌گیری‌شده شود. فرمول سن نیز تنها حد بالای تقریبی ESR را برآورد می‌کند و ارتباطی با اصلاح هماتوکریت ندارد.
برای تفسیر قابل‌اعتماد ESR باید هم‌زمان به هماتوکریت، هموگلوبین، MCV، مورفولوژی گلبول‌های قرمز، سن، جنس، بارداری، CRP، وضعیت بالینی و روش اندازه‌گیری توجه شود. در آزمایشگاه نیز رعایت نسبت صحیح ضدانعقاد، زمان انجام، دما، تراز بودن رک، نبود حباب و لخته و اعتبارسنجی روش خودکار، اهمیت بیشتری از انجام یک محاسبه منفرد دارد.

پیشنهاد سئو برای مقاله

• عنوان اصلی مقاله: اصلاح ESR در آنمی؛ فرمول فابری، محاسبه بر اساس سن و راهنمای آزمایشگاهی
• عنوان سئو: اصلاح ESR در آنمی چیست؟ فرمول فابری و محاسبه ESR بر اساس سن
• کلیدواژه کانونی: اصلاح ESR
• کلیدواژه‌های مکمل: اصلاح ESR در آنمی، فرمول فابری، فرمول محاسبه ESR، ESR بر اساس سن، روش انجام ESR دستی، کنترل کیفی ESR، تفسیر Rouleaux formation
• متا دیسکریپشن: اصلاح ESR در آنمی چگونه انجام می‌شود؟ آموزش فرمول فابری، محاسبه ESR بر اساس سن، روش وسترگرن، تفسیر Rouleaux formation و کنترل کیفی ESR.
• اسلاگ پیشنهادی: corrected-esr