خلاصه

شمارش دستی گلبول قرمز روشی برای تعیین تعداد RBCها در واحد حجم خون با استفاده از لام نئوبار (Neubauer Chamber) است. در این روش خون با محلول رقیق‌کننده ایزوتون به نسبت 1:200 رقیق می‌شود، پنج بخش از مربع مرکزی شمارش می‌شوند و نتیجه از فرمول N × 5 × 200 × 10 یا به‌صورت ساده N × 10,000 محاسبه می‌شود.

فهرست مطالب

شمارش دستی گلبول قرمز چیست؟

شمارش دستی گلبول قرمز یا Manual RBC Count روشی برای تعیین تعداد گلبول‌های قرمز خون با استفاده از محفظه شمارش یا هموسایتومتر (Hemocytometer) است. در این روش، خون با یک محلول ایزوتون مناسب رقیق می‌شود تا گلبول‌های قرمز بدون لیز شدن و با توزیع مناسب در محفظه شمارش قرار گیرند. سپس تعداد RBCها در قسمت مشخصی از شبکه لام نئوبار شمارش شده و با در نظر گرفتن ضریب رقت، مساحت شمارش‌شده و عمق محفظه، تعداد گلبول‌های قرمز در هر میلی‌متر مکعب یا میکرولیتر خون محاسبه می‌شود.

امروزه شمارش روتین RBC تقریباً به‌طور کامل توسط سل‌کانترهای اتوماتیک انجام می‌شود، زیرا تعداد بسیار بیشتری سلول را بررسی می‌کنند و Precision بالاتری دارند. با این حال آشنایی با شمارش دستی گلبول قرمز برای کارشناسان آزمایشگاه همچنان اهمیت آموزشی و عملی دارد و درک آن پایه خوبی برای شناخت اصول Hemocytometry، منابع خطا در شمارش سلولی و نحوه محاسبه غلظت سلول‌ها محسوب می‌شود.

ابزار اصلی این روش لام نئوبار (Neubauer Chamber) یا هموسایتومتر است.

لام نئوبار یا هموسایتومتر چیست؟

هموسایتومتر (Hemocytometer) یک محفظه شمارش شیشه‌ای با شبکه مدرج و ابعاد دقیق است که برای شمارش سلول‌ها در حجم مشخصی از مایع طراحی شده است.

یکی از رایج‌ترین انواع آن لام نئوبار اصلاح‌شده (Improved Neubauer Chamber) است.

ویژگی مهم نئوبار این است که:

• مساحت شبکه آن مشخص است.
• تقسیم‌بندی هر مربع مشخص است.
• عمق Chamber مشخص است.
• حجم نمونه موجود روی هر قسمت از شبکه قابل محاسبه است.

در نتیجه با شمارش تعداد سلول‌های موجود در یک قسمت مشخص از شبکه و دانستن ضریب رقت، می‌توان تعداد سلول‌های موجود در واحد حجم خون را محاسبه کرد.

ساختمان لام نئوبار چگونه است؟

ساختار لام نئوبار

شبکه اصلی لام Improved Neubauer یک مربع:

است.

این شبکه در مجموع به:

تقسیم می‌شود که هر مربع بزرگ:

و در نتیجه دارای مساحت:

است.

اما تمام این مربع‌ها برای یک نوع سلول استفاده نمی‌شوند.

در شمارش دستی:

• چهار مربع بزرگ گوشه معمولاً برای شمارش WBC استفاده می‌شوند.
• مربع بزرگ مرکزی برای شمارش RBC استفاده می‌شود.

بنابراین کارشناس هنگام شمارش گلبول‌های قرمز باید تمرکز خود را روی تقسیم‌بندی مربع مرکزی قرار دهد.

گلبول‌های قرمز در کدام قسمت لام نئوبار شمارش می‌شوند؟

برای شمارش دستی گلبول قرمز، مربع بزرگ مرکزی لام نئوبار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مربع مرکزی به:

کوچک‌تر تقسیم شده است.

از این 25 مربع، برای شمارش RBC تنها 5 مربع انتخاب می‌شوند:

• چهار مربع کناری
• یک مربع مرکزی

به عبارت دیگر، الگوی شمارش به صورت پنج نقطه از مربع مرکزی است.

چهار مربع در اطراف و یک مربع در مرکز.

این روش باعث می‌شود سلول‌ها از قسمت‌های مختلف شبکه نمونه‌برداری شوند و شمارش فقط به یک ناحیه محدود نشود.

چرا فقط 5 مربع از 25 مربع مرکزی شمارش می‌شود؟

هدف این است که تعداد قابل مدیریتی از RBCها شمارش شود، بدون اینکه مجبور باشیم تمام مربع مرکزی را بررسی کنیم.

از آنجا که:

شمارش می‌شود، برای تبدیل تعداد سلول‌های شمارش‌شده به تعداد متناظر در کل مربع مرکزی باید در محاسبات ضریب:

در نظر گرفته شود.

بنابراین ضریب 5 که در فرمول شمارش RBC دیده می‌شود از همین تقسیم‌بندی ناشی می‌شود.

عمق لام نئوبار چقدر است؟

پس از قرار گرفتن Cover Glass مخصوص روی Hemocytometer، عمق محفظه برابر است با:

این عمق در محاسبه حجم نمونه اهمیت اساسی دارد.

اگر مساحت یک مربع بزرگ:

باشد، حجم مایع بالای آن برابر است با:

برای تبدیل تعداد سلول‌های موجود در این حجم به تعداد سلول در یک میلی‌متر مکعب، ضریب:

وارد محاسبه می‌شود.

بنابراین در فرمول شمارش RBC:

10 = ضریب تصحیح مربوط به عمق Chamber است.

اساس شمارش دستی گلبول قرمز چیست؟

در شمارش دستی RBC، برخلاف شمارش WBC، هدف لیز کردن گلبول‌های قرمز نیست.

گلبول‌های قرمز همان سلول‌هایی هستند که باید شمارش شوند؛ بنابراین محلول مورد استفاده باید شرایطی ایجاد کند که RBCها تا حد ممکن:

• سالم باقی بمانند.
• لیز نشوند.
• دچار تغییر حجم شدید نشوند.
• تجمع غیرطبیعی نداشته باشند.
• به صورت مناسبی در Chamber توزیع شوند.

به همین دلیل برای شمارش گلبول‌های قرمز از محلول‌های رقیق‌کننده ایزوتون استفاده می‌شود.

محلول رقیق‌کننده در شمارش دستی RBC چیست؟

برای شمارش دستی گلبول‌های قرمز می‌توان از یکی از محلول‌های رقیق‌کننده مناسب استفاده کرد، از جمله:

• محلول‌های ایزوتون
• سرم فیزیولوژی
• محلول گاور (Gower’s Solution)
• محلول هایم (Hayem’s Solution)

وظیفه اصلی این محلول‌ها رقیق کردن خون در حالی است که گلبول‌های قرمز برای شمارش حفظ شوند.

این نکته تفاوت مهم شمارش RBC و WBC است.

در شمارش WBC، Diluent باید RBCها را لیز کند؛ اما در شمارش RBC، Diluent باید از لیز RBC جلوگیری کرده و محیط مناسبی برای مشاهده و شمارش آنها فراهم کند.

محلول هایم چیست؟

محلول هایم (Hayem’s Solution) یکی از محلول‌های کلاسیک مورد استفاده برای رقیق‌سازی خون در شمارش دستی گلبول‌های قرمز است.

محلول هایم حاوی ترکیباتی از جمله:

است.

این محلول محیط مناسبی برای رقیق‌سازی RBCها فراهم می‌کند تا سلول‌ها هنگام شمارش در Hemocytometer قابل مشاهده باشند.

تفاوت محلول شمارش RBC و محلول شمارش WBC چیست؟

این تفاوت یکی از اصول پایه‌ای Hemocytometry است.

نمونه مناسب برای شمارش دستی گلبول قرمز چیست؟

برای شمارش دستی RBC باید از نمونه خون کامل مناسب و فاقد لخته استفاده شود.

نمونه باید قبل از برداشت حجم مورد نیاز برای رقیق‌سازی کاملاً مخلوط شود.

این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا گلبول‌های قرمز در نمونه ساکن به تدریج ته‌نشین می‌شوند.

اگر خون قبل از برداشت به‌طور مناسب مخلوط نشده باشد، بخشی از نمونه ممکن است غلظت RBC متفاوتی نسبت به بخش دیگر داشته باشد و نتیجه شمارش نماینده واقعی خون بیمار نباشد.

چرا وجود لخته در نمونه مشکل ایجاد می‌کند؟

وجود لخته یا Microclot می‌تواند بخشی از سلول‌های خونی را در خود گرفتار کند.

در چنین شرایطی تعداد RBCهای آزاد موجود در نمونه دیگر نماینده واقعی تعداد سلول‌های خون بیمار نیست.

بنابراین نمونه دارای لخته برای شمارش سلولی مناسب نیست.

روش انجام شمارش دستی گلبول قرمز چگونه است؟

برای شمارش دستی گلبول قرمز، نمونه خون ابتدا با محلول مناسب رقیق شده و سپس در لام نئوبار بارگذاری می‌شود.

فرایند کلی شامل مراحل زیر است:

• بررسی کیفیت نمونه
• مخلوط کردن کامل خون
• تهیه رقت 1:200
• مخلوط کردن خون و محلول رقیق‌کننده
• آماده کردن لام نئوبار
• بارگذاری Chamber
• فرصت دادن برای قرار گرفتن سلول‌ها
• شناسایی مربع مرکزی
• شمارش RBC در پنج مربع مشخص
• محاسبه تعداد نهایی RBC
• بررسی صحت نتیجه

رقت خون برای شمارش دستی RBC چقدر است؟

برای شمارش دستی گلبول‌های قرمز:

بنابراین:

است.

علت نیاز به این رقت زیاد، تعداد بسیار بالای گلبول‌های قرمز در خون است.

اگر خون بدون رقیق‌سازی مناسب وارد Chamber شود، تعداد سلول‌ها آن‌قدر زیاد خواهد بود که تفکیک و شمارش دقیق آنها عملی نخواهد بود.

آماده‌سازی و بارگذاری لام نئوبار برای شمارش RBC

چگونه لام نئوبار را برای شمارش RBC آماده کنیم؟

لام نئوبار و Cover Glass باید:

• تمیز باشند.
• کاملاً خشک باشند.
• فاقد چربی باشند.
• فاقد گردوغبار یا ذرات خارجی باشند.
• شبکه سالم و واضح داشته باشند.

Cover Glass مخصوص Hemocytometer روی Chamber قرار می‌گیرد.

لامل Hemocytometer باید به‌درستی روی لام قرار گرفته باشد تا عمق استاندارد:

ایجاد شود.

اگر فاصله بین لامل و Chamber صحیح نباشد، حجم واقعی نمونه تغییر می‌کند و شمارش نهایی دچار خطای سیستماتیک خواهد شد.

چگونه Chamber را پر کنیم؟

نمونه رقیق‌شده ابتدا به‌خوبی مخلوط می‌شود.

سپس مقدار مناسبی از نمونه در لبه Chamber قرار می‌گیرد تا با خاصیت موئینگی وارد فضای زیر Cover Glass شود.

Chamber مناسب باید:

• به‌طور یکنواخت پر شود.
• حباب نداشته باشد.
• بیش از حد پر نشده باشد.
• کمتر از حد پر نشده باشد.
• نمونه از شبکه به شیارهای اطراف سرریز نکرده باشد.
• Cover Glass در حین بارگذاری جابه‌جا نشده باشد.

اگر هر یک از این مشکلات وجود داشته باشد، بهتر است Chamber مجدداً آماده شود.

چرا توزیع یکنواخت RBCها اهمیت دارد؟

تمام محاسبات Hemocytometer بر این فرض استوار هستند که سلول‌ها پس از مخلوط شدن و بارگذاری به صورت تقریباً تصادفی و یکنواخت در Chamber توزیع شده‌اند.

اگر سلول‌ها در یک قسمت شبکه تجمع داشته باشند و در قسمت دیگری کم باشند، شمارش پنج مربع انتخاب‌شده دیگر نماینده کل نمونه نخواهد بود.

توزیع نامناسب می‌تواند ناشی از:

• مخلوط نکردن کافی نمونه
• مخلوط نکردن رقت
• بارگذاری نامناسب Chamber
• حرکت دادن لام پس از بارگذاری
• آلودگی یا چربی سطح Chamber

باشد.

گلبول‌های قرمز در کدام پنج مربع شمارش می‌شوند؟

در مربع مرکزی نئوبار، از مجموع 25 مربع:

شمارش می‌شوند.

این پنج مربع عبارت‌اند از:

• مربع بالا سمت چپ
• مربع بالا سمت راست
• مربع پایین سمت چپ
• مربع پایین سمت راست
• مربع مرکزی

به این ترتیب شمارش از نقاط مختلف شبکه مرکزی انجام می‌شود.

قانون شمارش RBCهای روی خطوط مرزی چیست؟

گلبول‌هایی که کاملاً داخل مربع قرار دارند شمارش می‌شوند.

اما برای سلول‌هایی که روی خطوط مرزی قرار گرفته‌اند باید یک قانون ثابت اجرا شود تا سلول یک بار در یک مربع و دوباره در مربع مجاور شمارش نشود.

یک روش متداول این است که:

• سلول‌های روی خط بالا شمارش شوند.
• سلول‌های روی خط چپ شمارش شوند.
• سلول‌های روی خط پایین شمارش نشوند.
• سلول‌های روی خط راست شمارش نشوند.

فرمول شمارش دستی گلبول قرمز چیست؟

در روش مورد استفاده، شمارش RBC بر اساس چهار جزء محاسبه می‌شود:

بنابراین:

از آنجا که:

می‌توان فرمول را ساده کرد:

ضریب 5 در فرمول شمارش RBC از کجا آمده است؟

مربع مرکزی به:

تقسیم شده است.

اما تنها:

شمارش می‌شود.

بنابراین:

و برای تبدیل تعداد سلول‌های موجود در قسمت شمارش‌شده به مقدار متناظر کل مربع مرکزی، ضریب 5 وارد محاسبه می‌شود.

ضریب 200 در فرمول شمارش RBC چیست؟

خون قبل از شمارش به نسبت:

رقیق می‌شود.

بنابراین تعداد سلول‌هایی که در Hemocytometer مشاهده می‌شوند مربوط به خون رقیق‌شده هستند.

برای محاسبه تعداد RBC در خون اولیه باید:

در محاسبات اعمال شود.

ضریب 10 در فرمول شمارش RBC چیست؟

عمق Chamber برابر:

است.

بنابراین برای تبدیل شمارش مربوط به عمق 0.1 میلی‌متری به تعداد متناظر در حجم استاندارد یک میلی‌متر مکعب از ضریب:

استفاده می‌شود.

به عبارت ساده:

مثال محاسبه شمارش دستی گلبول قرمز

فرض کنیم در پنج مربع مورد نظر مجموعاً:

شمارش شده باشد.

فرمول:

ابتدا:

بنابراین:

در نتیجه تعداد RBC بیمار:

است.

از آنجا که:

می‌توان نتیجه را به شکل:

نیز بیان کرد.

مثال دوم شمارش RBC

اگر در پنج مربع:

شمارش شود:

بنابراین:

خواهد بود.

چرا تعداد RBCهای شمارش‌شده را مستقیماً گزارش نمی‌کنیم؟

عدد مشاهده‌شده در پنج مربع، تعداد RBC موجود در یک بخش بسیار کوچک از نمونه رقیق‌شده است.

این عدد بدون اعمال:

• ضریب مربوط به مساحت
• ضریب رقت
• ضریب مربوط به عمق

هیچ‌گاه معادل تعداد واقعی RBC خون بیمار نیست.

به همین دلیل عدد شمارش‌شده باید وارد فرمول شود تا غلظت RBC خون اولیه به دست آید.

محدوده مرجع گلبول قرمز چقدر است؟

بر اساس محدوده مورد استفاده در این روش، تعداد گلبول قرمز در بزرگسالان به‌طور تقریبی:

مردان

زنان

است.

همین مقادیر را می‌توان به صورت:

نیز بیان کرد.

بنابراین:

مردان:

زنان:

تفسیر تعداد گلبول قرمز در کنار سایر شاخص‌های CBC

کاهش تعداد RBC چه معنایی دارد؟

کاهش RBC یک یافته آزمایشگاهی است و به تنهایی برای تشخیص علت کم‌خونی کافی نیست.

تعداد RBC باید همراه با سایر پارامترهای CBC مانند:

• Hemoglobin
• Hematocrit
• MCV
• MCH
• MCHC
• RDW
• Reticulocyte Count

و در صورت نیاز بررسی اسمیر خون تفسیر شود.

بنابراین پایین بودن RBC به تنهایی تعیین‌کننده نوع یا علت آنمی نیست.

افزایش تعداد RBC چه معنایی دارد؟

افزایش تعداد RBC نیز باید در کنار Hemoglobin و Hematocrit و وضعیت بالینی بیمار تفسیر شود.

افزایش عدد RBC ممکن است واقعی یا نسبی باشد و شمارش دستی به تنهایی نمی‌تواند علت افزایش را مشخص کند.

هدف Manual RBC Count تعیین تعداد سلول است، نه تشخیص علت افزایش آن.

تفاوت RBC Count با Hemoglobin و Hematocrit چیست؟

این سه پارامتر به یکدیگر مرتبط هستند اما یک مفهوم را اندازه‌گیری نمی‌کنند.

بنابراین ممکن است تغییر اندازه گلبول‌های قرمز یا میزان هموگلوبین هر سلول باعث شود ارتباط این سه عدد کاملاً خطی نباشد.

منابع خطا در شمارش دستی RBC چیست؟

شمارش دستی گلبول قرمز روشی وابسته به تکنیک است و مراحل متعدد آن می‌توانند بر نتیجه تأثیر بگذارند.

مهم‌ترین منابع خطا عبارت‌اند از:

• کیفیت نامناسب نمونه
• وجود لخته
• مخلوط نکردن خون
• اشتباه در رقیق‌سازی
• پیپت نامناسب
• Diluent نامناسب
• مخلوط نکردن خون رقیق‌شده
• پر کردن نادرست Chamber
• وجود حباب
• حرکت Cover Glass
• توزیع نامساوی سلول‌ها
• انتخاب مربع اشتباه
• رعایت نکردن Border Rule
• خطای شمارش
• اشتباه در فرمول

خطای رقیق‌سازی چگونه روی RBC Count اثر می‌گذارد؟

در این روش رقت:

است.

بنابراین یک خطای کوچک در حجم خون یا Diluent می‌تواند پس از ضرب شدن در ضریب 200 اثر قابل توجهی بر نتیجه نهایی ایجاد کند.

اگر خون بیش از حد رقیق شود، RBC Count به‌طور کاذب کاهش می‌یابد.

اگر رقت کمتر از مقدار مورد نظر باشد، RBC Count می‌تواند به‌طور کاذب بالا گزارش شود.

خطای پیپت چه اثری دارد؟

اگر پیپت حجم واقعی مورد نظر را برداشت نکند، رقت واقعی نمونه با رقت محاسباتی متفاوت خواهد بود.

به همین دلیل استفاده از پیپت مناسب و کنترل‌شده اهمیت زیادی دارد.

صحت فرمول نمی‌تواند خطای ایجادشده در مرحله رقیق‌سازی را جبران کند.

Overfilling و Underfilling لام نئوبار چه اثری دارند؟

در Overfilling ممکن است نمونه وارد شیارهای اطراف شود و توزیع مناسب در Chamber از بین برود.

در Underfilling نیز شبکه به‌طور کامل با نمونه پر نمی‌شود.

در هر دو حالت حجم و توزیع نمونه قابل اعتماد نیست.

بنابراین Chamber دارای Overfilling یا Underfilling نباید برای گزارش نتیجه پذیرفته شود.

وجود حباب در Chamber چه مشکلی ایجاد می‌کند؟

حباب بخشی از فضای Chamber را اشغال می‌کند و مانع توزیع یکنواخت سلول‌ها می‌شود.

اگر حباب در قسمت شمارش وجود داشته باشد، تعداد RBCهای موجود در شبکه دیگر نماینده حجم صحیح نمونه نیست.

در چنین شرایطی Chamber باید دوباره بارگذاری شود.

اگر سلول‌ها در Chamber یکنواخت نباشند چه کنیم؟

توزیع غیر یکنواخت سلول‌ها یک هشدار مهم است و نباید با ادامه شمارش نادیده گرفته شود.

در این وضعیت باید موارد زیر بررسی شوند:

• آیا نمونه قبل از رقیق‌سازی مخلوط شده بود؟
• آیا رقت قبل از بارگذاری مجدداً مخلوط شد؟
• آیا Chamber صحیح پر شده است؟
• آیا Cover Glass جابه‌جا شده است؟
• آیا سطح لام تمیز بوده است؟

در صورت شک، شمارش باید با Chamber مناسب تکرار شود.

چه زمانی شمارش دستی RBC باید تکرار شود؟

تکرار شمارش در موارد زیر منطقی است:

• وجود حباب در Chamber
• Overfilling
• Underfilling
• توزیع غیر یکنواخت RBCها
• وجود لخته یا Microclot
• احتمال خطا در رقت 1:200
• اشتباه احتمالی در انتخاب پنج مربع
• رعایت نشدن Border Rule
• اختلاف غیرمنتظره با نتیجه سل‌کانتر
• ناسازگاری واضح نتیجه با Hb و Hct
• تردید کارشناس در صحت شمارش

در بعضی از این شرایط فقط دوباره شمردن همان Chamber کافی نیست و باید رقت یا بارگذاری از ابتدا تکرار شود.

کنترل کیفی شمارش دستی گلبول قرمز چگونه انجام می‌شود؟

کنترل کیفیت Manual RBC Count باید تمام مراحل از نمونه تا محاسبه را پوشش دهد.

قبل از شمارش

بررسی شود:

• نمونه صحیح بیمار انتخاب شده است.
• نمونه لخته ندارد.
• نمونه کاملاً مخلوط شده است.
• محلول رقیق‌کننده مناسب است.
• Diluent آلوده یا رسوب‌دار نیست.
• پیپت مناسب است.
• لام نئوبار تمیز و سالم است.
• Cover Glass مناسب استفاده شده است.

هنگام رقیق‌سازی

بررسی شود:

• رقت دقیقاً 1:200 تهیه شده است.
• حجم خون صحیح است.
• حجم Diluent صحیح است.
• نمونه رقیق‌شده کاملاً مخلوط شده است.

هنگام بارگذاری

بررسی شود:

• Chamber یکنواخت پر شده است.
• حباب وجود ندارد.
• Overfilling وجود ندارد.
• Underfilling وجود ندارد.
• Cover Glass حرکت نکرده است.

هنگام شمارش

بررسی شود:

• مربع مرکزی انتخاب شده است.
• پنج مربع صحیح شمارش شده‌اند.
• Border Rule رعایت شده است.
• مسیر شمارش ثابت است.
• سلول‌ها دوبار شمارش نمی‌شوند.

پس از شمارش

بررسی شود:

• تعداد سلول صحیح ثبت شده است.
• ضریب 5 اعمال شده است.
• ضریب رقت 200 اعمال شده است.
• ضریب عمق 10 اعمال شده است.
• عدد نهایی از نظر منطقی بررسی شده است.
• نتیجه در صورت لزوم با CBC اتوماتیک، Hb، Hct و اسمیر مقایسه شده است.

شمارش دستی RBC بهتر است یا سل‌کانتر؟

برای شمارش روتین، سل‌کانتر اتوماتیک روش مناسب‌تر و دقیق‌تر است.

شمارش دستی فقط بخش بسیار کوچکی از نمونه و تعداد محدودی سلول را بررسی می‌کند، در حالی که آنالایزرهای اتوماتیک تعداد بسیار بیشتری سلول را در مدت کوتاه اندازه‌گیری می‌کنند.

Manual Count همچنین به مراحل متعددی وابسته است:

• رقیق‌سازی
• بارگذاری Chamber
• تشخیص سلول‌ها
• انتخاب خانه‌ها
• شمارش
• محاسبه

بنابراین احتمال خطای Sampling و Operator در روش دستی بیشتر است.

این محدودیت یکی از دلایلی است که شمارش دستی امروزه بیشتر ارزش آموزشی، پشتیبان و بررسی‌کننده دارد تا کاربرد روتین.

تفاوت شمارش دستی RBC و WBC چیست؟

اگرچه هر دو روش با Hemocytometer انجام می‌شوند، روش آنها یکسان نیست.

نحوه گزارش شمارش دستی RBC

نتیجه RBC معمولاً می‌تواند به یکی از دو شکل گزارش شود:

یا:

نوع واحد گزارش باید با سیستم گزارش‌دهی آزمایشگاه و سایر پارامترهای CBC هماهنگ باشد.

آیا برای RBC پایین یا بالا باید کامنت گزارش گذاشت؟

صرف پایین یا بالا بودن RBC معمولاً به تنهایی مبنای مناسبی برای یک Comment تشخیصی نیست.

RBC باید در کنار:

• Hb
• Hct
• MCV
• MCH
• MCHC
• RDW
• Reticulocyte Count
• و در صورت لزوم Peripheral Blood Smear

بررسی شود.

بنابراین Comment باید بر اساس یافته‌های کامل آزمایشگاهی نوشته شود، نه فقط عدد RBC.

چه زمانی اسمیر خون محیطی اهمیت پیدا می‌کند؟

اگر تعداد RBC یا سایر شاخص‌های CBC غیرعادی باشند، بررسی اسمیر می‌تواند اطلاعات مورفولوژیک مهمی فراهم کند.

اسمیر خون قادر است مواردی مانند:

• Anisocytosis
• Poikilocytosis
• Microcytosis
• Macrocytosis
• Spherocyte
• Schistocyte
• Polychromasia
• Rouleaux
• Agglutination

را نشان دهد.

این یافته‌ها با شمارش عددی RBC قابل تشخیص نیستند.

به همین دلیل شمارش RBC و بررسی مورفولوژی دو مفهوم مکمل اما متفاوت هستند.

الگوریتم عملی شمارش دستی گلبول قرمز

نمونه خون مناسب

↓

بررسی لخته و کیفیت نمونه

↓

مخلوط کردن کامل خون

↓

تهیه رقت:

↓

استفاده از محلول رقیق‌کننده مناسب:

↓

مخلوط کردن کامل نمونه رقیق‌شده

↓

قرار دادن Cover Glass مخصوص روی لام نئوبار

↓

بارگذاری Chamber

↓

بررسی حباب، Overfilling و Underfilling

↓

فرصت دادن برای توزیع و قرار گرفتن سلول‌ها

↓

شناسایی مربع بزرگ مرکزی

↓

انتخاب پنج مربع:

↓

شمارش RBCها با Border Rule ثابت

↓

ثبت مجموع تعداد سلول‌ها

↓

محاسبه:

↓

فرمول ساده:

↓

بررسی منطقی نتیجه

↓

مقایسه با Hb، Hct، CBC اتوماتیک و اسمیر در صورت نیاز

↓

گزارش نتیجه

نکات کلیدی شمارش دستی گلبول قرمز

• شمارش دستی RBC با لام نئوبار یا Hemocytometer انجام می‌شود.
• برای شمارش RBC از مربع مرکزی لام نئوبار استفاده می‌شود.
• مربع مرکزی به 25 بخش تقسیم شده است.
• پنج بخش شامل چهار مربع کناری و یک مربع مرکزی شمارش می‌شوند.
• ضریب 5 ناشی از شمارش 5 بخش از مجموع 25 بخش است.
• خون برای این روش به نسبت 1:200 رقیق می‌شود.
• محلول رقیق‌کننده باید RBCها را حفظ کند و برخلاف WBC Diluent موجب لیز آنها نشود.
• محلول‌های ایزوتون، سرم فیزیولوژی، محلول گاور و محلول هایم می‌توانند برای رقیق‌سازی استفاده شوند.
• محلول هایم حاوی سولفات سدیم و کلرور سدیم است.
• عمق Chamber برابر 0.1 میلی‌متر است.
• ضریب 10 مربوط به تصحیح عمق Chamber است.
• فرمول روش عبارت است از N × 5 × 200 × 10.
• فرمول ساده‌شده برابر N × 10,000 است.
• نمونه و رقت باید قبل از برداشت و بارگذاری کاملاً مخلوط شوند.
• Chamber دارای حباب یا پرشدگی نامناسب نباید پذیرفته شود.
• Border Rule باید در تمام مربع‌ها ثابت باشد.
• شمارش دستی از نظر Precision نسبت به سل‌کانتر محدودتر است.
• RBC Count باید همراه با Hb، Hct و شاخص‌های RBC تفسیر شود.

جمع‌بندی شمارش دستی گلبول قرمز

شمارش دستی گلبول قرمز روشی برای تعیین تعداد RBCها در واحد حجم خون با استفاده از لام نئوبار است. در این روش، برخلاف شمارش WBC، گلبول‌های قرمز نباید لیز شوند؛ بنابراین خون با یک محلول رقیق‌کننده ایزوتون مانند سرم فیزیولوژی، محلول گاور یا محلول هایم رقیق می‌شود.

خون برای شمارش RBC به نسبت:

رقیق می‌شود.

برای شمارش از مربع بزرگ مرکزی لام نئوبار استفاده می‌شود. این مربع به 25 قسمت تقسیم شده و از میان آنها پنج قسمت شامل چهار مربع کناری و یک مربع مرکزی شمارش می‌شوند.

فرمول شمارش در این روش عبارت است از:

که به صورت ساده برابر است با:

با این حال، صحت محاسبه به تنهایی تضمین‌کننده نتیجه صحیح نیست. مخلوط کردن نمونه، رقیق‌سازی دقیق، کیفیت محلول، بارگذاری مناسب Chamber، توزیع یکنواخت سلول‌ها، اجرای ثابت قانون خطوط مرزی و انتخاب صحیح مربع‌های شمارش همگی بر نتیجه اثر می‌گذارند.

شمارش دستی RBC نسبت به آنالایزرهای اتوماتیک محدودیت بیشتری از نظر Precision و خطای اپراتوری دارد؛ بنابراین در آزمایشگاه امروزی بیشتر یک روش آموزشی و پشتیبان محسوب می‌شود. نتیجه RBC نیز نباید به‌تنهایی تفسیر شود و برای ارزیابی کامل وضعیت گلبول قرمز باید همراه با Hemoglobin، Hematocrit، شاخص‌های RBC، Reticulocyte Count و در صورت نیاز اسمیر خون محیطی بررسی شود.

مطالب مرتبط و تکمیلی در Heamostica

سوالات رایج درباره شمارش دستی گلبول قرمز

منابع معتبر برای مطالعه بیشتر در مورد شمارش دستی گلبول قرمز