اندیکاسیون تزریق خون کامل (Whole Blood Transfusion) | راهنمای جامع برای کارشناسان آزمایشگاه

اندیکاسیون تزریق خون کامل (Whole Blood Transfusion) | راهنمای جامع برای کارشناسان آزمایشگاه

اندیکاسیون تزریق خون کامل شامل شرایطی مانند خونریزی حاد وسیع (Massive Acute Hemorrhage)، تعویض خون (Exchange Transfusion) در نوزادان و برخی شرایط اورژانسی خاص است. در این مقاله به بررسی کامل ساختار خون کامل (Whole Blood)، دمای نگهداری، تغییرات حین ذخیره‌سازی (Storage Lesions)، کاربردها و ملاحظات تخصصی آزمایشگاهی آن می‌پردازیم.

بعد از خلاصه جهت عضویت در کانال آموزشی در تلگرام به لینک زیر مراجعه کنید:
https://t.me/hematology_education

🚀 عضویت در کانال تلگرام

مقدمه

تزریق خون یکی از حیاتی‌ترین مداخلات درمانی در طب مدرن است که از اوایل قرن بیستم وارد عرصه پزشکی شد. در سال‌های ابتدایی انتقال خون، تنها فرآورده در دسترس خون کامل (Whole Blood) بود. اما با پیشرفت فناوری سانتریفیوژ، طراحی کیسه‌های چندگانه و توسعه استانداردهای بانک خون، مفهوم درمان مبتنی بر اجزای خون (Component Therapy) شکل گرفت.

در رویکرد مدرن انتقال خون، اصل اساسی این است:

«به بیمار همان جزئی داده شود که کم دارد، نه بیشتر.»

به همین دلیل امروزه در اغلب مراکز پیشرفته، استفاده هدفمند از Packed RBC، Fresh Frozen Plasma (FFP)، Platelet Concentrate و Cryoprecipitate جایگزین تزریق روتین خون کامل شده است.

با این حال، خون کامل هنوز در برخی شرایط بحرانی و خاص، جایگاه علمی و عملی مشخصی دارد. آشنایی دقیق کارشناس آزمایشگاه با اندیکاسیون تزریق خون کامل و موارد کاربرد واقعی آن، برای مدیریت صحیح بانک خون ضروری است.

جایگاه خون کامل در طب انتقال خون مدرن و کاربردهای آن

استفاده از خون کامل به دلیل مزایای درمان اجزایی (Component Therapy) کاهش یافته است، زیرا درمان اجزایی:

  • ریسک overload حجمی را کاهش می‌دهد
  • احتمال عوارض ایمونولوژیک را کمتر می‌کند
  • مدیریت موجودی را بهینه می‌کند
  • امکان تطابق دقیق‌تر با نیاز بیمار را فراهم می‌آورد

اما در شرایطی مانند خونریزی حاد وسیع (Massive Acute Hemorrhage)، بیمار همزمان دچار:

  • کاهش ظرفیت حمل اکسیژن
  • کاهش فاکتورهای انعقادی
  • اختلال هموستاز (Hemostasis)
  • کاهش حجم داخل عروقی

می‌شود. در چنین وضعیتی، خون کامل می‌تواند از نظر فیزیولوژیک منطقی باشد و اندیکاسیون تزریق خون کامل مطرح می‌شود.

خون کامل چیست؟ ساختار، ترکیبات و نقش آن در اندیکاسیون تزریق خون کامل

خون کامل (Whole Blood) فرآورده‌ای است که پس از اهدا، بدون جداسازی اجزا، در کیسه حاوی ضدانعقاد نگهداری می‌شود. در بررسی اندیکاسیون تزریق خون کامل، شناخت دقیق ساختار این فرآورده اهمیت حیاتی دارد.

ترکیبات خون کامل

🔴 گلبول‌های قرمز (Red Blood Cells – RBC):
هماتوکریت تقریبی 35 تا 45 درصد داشته و مسئول حمل اکسیژن هستند. طی نگهداری، کاهش 2,3-DPG و ATP رخ می‌دهد که بر تحویل اکسیژن تاثیر می‌گذارد.

🟡 پلاسما (Plasma):
حاوی فاکتورهای انعقادی (Coagulation Factors)، آلبومین و الکترولیت‌ها است.

🟢 پلاکت‌ها (Platelets):
در 24 ساعت اول عملکرد نسبی دارند اما در دمای 1 تا 6 درجه سانتی‌گراد به سرعت فعالیت آن‌ها کاهش می‌یابد.

⚪ لکوسیت‌ها (Leukocytes):
در صورت عدم لکوفیلتراسیون (Leukoreduction) باقی می‌مانند و می‌توانند عامل واکنش‌های تب‌دار غیرهمولیتیک باشند.

حجم و ضدانعقاد

  • حجم هر واحد: 450 ± 45 میلی‌لیتر
  • ضدانعقاد رایج: CPD (تا 21 روز نگهداری)
  • ضدانعقاد CPDA-1 (تا 35 روز نگهداری)

دمای نگهداری و شرایط ذخیره‌سازی در اندیکاسیون تزریق خون کامل

در بررسی اندیکاسیون تزریق خون کامل، آگاهی از شرایط نگهداری (Storage Conditions) اهمیت ویژه‌ای دارد.

دمای استاندارد نگهداری

1 تا 6 درجه سانتی‌گراد

نکات کلیدی آزمایشگاهی

  • استفاده از یخچال اختصاصی بانک خون
  • ثبت مداوم دما (Minimum / Maximum Monitoring)
  • عدم قرارگیری در دمای اتاق بیش از 30 دقیقه
  • جلوگیری از انجماد
  • کنترل دقیق تاریخ انقضا
نکته مهم: افزایش مدت نگهداری می‌تواند کیفیت عملکردی خون کامل را کاهش دهد و این موضوع در تصمیم‌گیری درباره اندیکاسیون تزریق خون کامل اهمیت دارد.

تغییرات حین نگهداری (Storage Lesions) و تاثیر آن بر اندیکاسیون تزریق خون کامل

در گلبول قرمز

  • کاهش 2,3-DPG → کاهش تحویل اکسیژن
  • کاهش ATP
  • افزایش پتاسیم پلاسما
  • تغییر شکل غشایی

در پلاسما

  • کاهش فاکتور V
  • کاهش فاکتور VIII

در پلاکت‌ها

  • افت شدید عملکرد طی 24 ساعت

بنابراین خون کامل ذخیره‌شده از نظر عملکرد انعقادی، معادل ترکیب PRBC و FFP تازه نیست.

خون کامل تازه در مقابل خون کامل ذخیره‌شده در تصمیم‌گیری برای اندیکاسیون تزریق خون کامل

ویژگیخون کامل تازه (<24h)خون کامل ذخیره‌شده
پلاکت عملکردیداردکاهش شدید
فاکتور VIIIبالاکاهش‌یافته
پتاسیمپایینافزایش‌یافته
2,3-DPGطبیعیکاهش‌یافته

اندیکاسیون تزریق خون کامل (Clinical Indications of Whole Blood Transfusion)

1️⃣ خونریزی حاد وسیع (Massive Acute Hemorrhage)

مهم‌ترین اندیکاسیون تزریق خون کامل است. در این شرایط بیمار همزمان دچار کاهش ظرفیت حمل اکسیژن، کاهش فاکتورهای انعقادی و کاهش حجم داخل عروقی می‌شود.

2️⃣ تعویض خون (Exchange Transfusion)

در مواردی مانند ناسازگاری شدید Rh در نوزاد یا هیپربیلی‌روبینمی شدید.

3️⃣ مراکز با منابع محدود

در شرایط حادی که امکان تفکیک اجزا وجود ندارد.

4️⃣ طب نظامی و پیش‌بیمارستانی

در برخی پروتکل‌های نظامی در قبلد، از Low-titer O Whole Blood استفاده می‌شود.

هشدار تخصصی: آنمی مزمن، فقر آهن، آنمی کلیوی، کمبود ایزوله فاکتور و ترومبوسیتوپنی اندیکاسیون تزریق خون کامل محسوب نمی‌شوند.
اندیکاسیون تزریق خون کامل

ملاحظات آزمایشگاهی پیش از تزریق خون کامل (Pre-Transfusion Laboratory Considerations)

در اجرای صحیح اندیکاسیون تزریق خون کامل، نقش کارشناس بانک خون حیاتی است و مراحل زیر باید با دقت کامل انجام شود:

1️⃣ تعیین گروه ABO و Rh

برای بیمار و واحد خون به‌صورت جداگانه.

2️⃣ انجام کراس‌مچ (Crossmatch)

Major Crossmatch الزامی است تا از سازگاری سرولوژیک اطمینان حاصل شود.

3️⃣ غربالگری آنتی‌بادی‌های نامنظم (Antibody Screening)

4️⃣ بررسی ظاهری واحد خون

  • همولیز
  • وجود لخته
  • تغییر رنگ
  • نشتی کیسه

5️⃣ بررسی تاریخ انقضا و شرایط نگهداری

نکته بسیار مهم: هرگونه خطا در مراحل پیش‌انتقال می‌تواند منجر به واکنش همولیتیک حاد (Acute Hemolytic Reaction) شود که تهدیدکننده حیات است.

عوارض احتمالی تزریق خون کامل

  • واکنش همولیتیک حاد
  • TRALI (Transfusion Related Acute Lung Injury)
  • TACO (Transfusion Associated Circulatory Overload)
  • انتقال عفونت‌های ویروسی یا باکتریال
  • هیپرکالمی به‌ویژه در نوزادان

افزایش مدت نگهداری خون کامل می‌تواند احتمال هیپرکالمی و اختلالات متابولیک را افزایش دهد.

جمع‌بندی نهایی درباره اندیکاسیون تزریق خون کامل

  • مهم‌ترین مورد استفاده، خونریزی حاد وسیع است.
  • نگهداری در دمای 1 تا 6 درجه سانتی‌گراد انجام می‌شود.
  • با افزایش مدت نگهداری، کیفیت عملکردی کاهش می‌یابد.
  • در اغلب شرایط، درمان مبتنی بر اجزای خون ارجح است.

سوالات رایج درباره اندیکاسیون تزریق خون کامل

1. مهم‌ترین اندیکاسیون تزریق خون کامل چیست؟
خونریزی حاد وسیع که نیاز همزمان به RBC و فاکتورهای انعقادی وجود دارد.

2. آیا آنمی مزمن اندیکاسیون تزریق خون کامل است؟
خیر، در آنمی مزمن از Packed RBC استفاده می‌شود.

3. دمای نگهداری خون کامل چقدر است؟
بین 1 تا 6 درجه سانتی‌گراد.

4. حداکثر مدت نگهداری خون کامل با CPDA-1 چقدر است؟
حداکثر 35 روز.

5. چرا پلاکت‌های خون کامل عملکرد طولانی ندارند؟
زیرا در دمای سرد فعالیت آن‌ها کاهش می‌یابد.

6. آیا در تعویض خون نوزادان از خون کامل استفاده می‌شود؟
بله، در برخی موارد شدید.

7. آیا خون کامل تازه بهتر از ذخیره‌شده است؟
از نظر عملکرد انعقادی بله.

8. مهم‌ترین خطر تزریق ناسازگار چیست؟
واکنش همولیتیک حاد.

9. آیا هیپرکالمی از عوارض تزریق خون کامل است؟
بله، به‌ویژه در خون‌های ذخیره‌شده طولانی.

10. آیا درمان اجزایی بهتر از خون کامل است؟
در اکثر موارد بالینی بله.





دیدگاهتان را بنویسید