جهت عضویت در کانال آموزشی در تلگرام به لینک زیر مراجعه کنید:
https://t.me/hematology_education
سیستم رتیکولواندوتلیال (Reticuloendothelial System) – مرجع جامع نیمهتخصصی هماتولوژی
سیستم رتیکولواندوتلیال چیست؟ تحول از RES به MPS
اصطلاح سیستم رتیکولواندوتلیال (Reticuloendothelial System; RES) در اوایل قرن بیستم برای توصیف شبکهای از سلولهای دارای توانایی فاگوسیتوز به کار رفت که تصور میشد عمدتاً منشأ اندوتلیالی دارند. با پیشرفت مطالعات ایمونولوژی و ردیابی سلولی، مشخص شد که این سلولها عمدتاً از مونوسیتهای مغز استخوان منشأ میگیرند. به همین دلیل مفهوم دقیقتر «سیستم فاگوسیتی تکهستهای» (Mononuclear Phagocyte System; MPS) جایگزین RES شد.
با وجود این تحول مفهومی، در متون بالینی و هماتولوژی، اصطلاح سیستم رتیکولواندوتلیال همچنان برای اشاره به شبکه ماکروفاژهای بافتی به کار میرود، بهویژه در مباحث همولیز خارجعروقی، اسپلنومگالی و متابولیسم آهن.
سلول های رتیکولواندوتلیال و مسیر تمایز مونوسیتی
سلولهای سیستم رتیکولواندوتلیال از سلولهای بنیادی هماتوپوئتیک (Hematopoietic Stem Cells; HSC) منشأ گرفته و از طریق پیشسازهای میلوئیدی مشترک (Common Myeloid Progenitor; CMP) به مونوبلاست و سپس مونوسیت تمایز مییابند. مونوسیتها پس از ورود به بافتها تحت تأثیر میکرومحیط بافتی به ماکروفاژهای اختصاصی تمایز پیدا میکنند.
از نظر ایمونوفنوتیپی، این سلولها معمولاً بیانکننده CD14، CD68، CD163 و مولکولهای MHC class II هستند. پولاریزاسیون عملکردی آنها به دو فنوتیپ کلاسیک M1 (التهابی) و M2 (ترمیمی/ضدالتهابی) تقسیم میشود که در پاتوفیزیولوژی بسیاری از بیماریهای هماتولوژیک اهمیت دارد.
نام ماکروفاژ در بافت های مختلف بدن
| بافت | نام اختصاصی ماکروفاژ | نقش کلیدی |
|---|---|---|
| کبد | Kupffer cell | پاکسازی باکتریها و تخریب RBC پیر |
| طحال | Red pulp macrophage | همولیز خارجعروقی |
| مغز استخوان | Bone marrow macrophage | تشکیل جزایر اریتروبلاستیک |
| مغز | Microglia | ایمنی CNS |
| ریه | Alveolar macrophage | پاکسازی ذرات استنشاقی |
رتیکولواندوتلیال مغز استخوان و جزایر اریتروبلاستیک
در مغز استخوان، ماکروفاژ مرکزی هسته اصلی جزایر اریتروبلاستیک (Erythroblastic Islands) را تشکیل میدهد. این سلول از طریق اتصال چسبندگی به اریتروبلاستهای در حال تکامل، آهن بازیافتی را در اختیار آنها قرار داده و در برداشت هسته اریتروبلاستهای ارتوکروماتیک مشارکت میکند.
اختلال در عملکرد ماکروفاژ مغز استخوان میتواند موجب اختلال در اریتروپوئز مؤثر شود؛ پدیدهای که در آنمی بیماری مزمن و برخی اختلالات میلودیسپلاستیک دیده میشود.
نقش سیستم رتیکولواندوتلیال در متابولیسم آهن و تنظیم هپسیدین
یکی از مهمترین عملکردهای سیستم رتیکولواندوتلیال، بازیافت آهن از هموگلوبین گلبولهای قرمز تخریبشده است. آهن آزادشده در ماکروفاژها به صورت فریتین (Ferritin) یا هموسیدرین ذخیره میشود.
در شرایط التهابی، ترشح IL-6 موجب افزایش تولید هپسیدین (Hepcidin) در کبد شده و خروج آهن از ماکروفاژها از طریق مهار Ferroportin کاهش مییابد. نتیجه این فرآیند، کاهش آهن سرم و بروز آنمی بیماری مزمن است.
در آنمی بیماری مزمن، فریتین بالا، آهن سرم پایین و TIBC کاهشیافته مشاهده میشود. این الگو ناشی از احتباس آهن در ماکروفاژهای سیستم رتیکولواندوتلیال است، نه کمبود واقعی آهن.
سیستم رتیکولواندوتلیال و همولیز خارجعروقی
در همولیز خارجعروقی (Extravascular Hemolysis)، گلبولهای قرمز غیرطبیعی یا پوشیدهشده با آنتیبادی در طحال و کبد توسط ماکروفاژها شناسایی و فاگوسیتوز میشوند. این فرآیند منجر به افزایش بیلیروبین غیرمستقیم، افزایش LDH و رتیکولوسیتوز میشود.
در این شرایط بررسی اسمیر محیطی اهمیت زیادی دارد. جهت مرور اصول آمادهسازی و تفسیر اسمیر، مطالعه مقاله زیر پیشنهاد میشود:
آموزش کامل تهیه اسمیر خون محیطی:
سیستم رتیکولواندوتلیال در HLH و هموفاگوسیتوز
هموفاگوسیتیک لنفوهیستیوسیتوز (HLH) با فعالسازی شدید و کنترلنشده ماکروفاژها مشخص میشود. در این وضعیت، ماکروفاژها گلبولهای قرمز، پلاکتها و حتی لکوسیتها را فاگوسیتوز میکنند. یافتههای آزمایشگاهی شامل پانسیتوپنی، فریتین بسیار بالا، افزایش تریگلیسرید و کاهش فیبرینوژن است.
سیستم رتیکولواندوتلیال محور اصلی همولیز خارجعروقی، متابولیسم آهن، تنظیم پاسخ التهابی و تعامل بین ایمنی ذاتی و اریتروپوئز است. درک عمیق این سیستم برای تفسیر صحیح CBC، فریتین، LDH و یافتههای مغز استخوان برای کارشناسان علوم آزمایشگاهی ضروری است.
مطالعه تکمیلی برای درک بهتر اختلالات مرتبط با سیستم رتیکولواندوتلیال
درک نقش سیستم رتیکولواندوتلیال در آنمیها و تفسیر CBC نیازمند تسلط بر شاخصهای گلبول قرمز و مورفولوژی خون محیطی است. مقالات زیر بهصورت تکمیلی پیشنهاد میشوند:
درک دقیق طبقهبندی آنمیها بر اساس اتیولوژی و مورفولوژی:
تحلیل حرفهای شاخصهای RDW در CBC:
آموزش کامل شمارش افتراقی سلولی:
مرور جامع آزمایشهای پایهای خون و مغز استخوان:
سوالات رایج تخصصی درباره سیستم رتیکولواندوتلیال
1. تفاوت دقیق RES و MPS چیست؟
RES اصطلاح تاریخی است که بر ماهیت شبکهای سلولهای فاگوسیتی تأکید دارد، در حالی که MPS بر منشأ مونوسیتی مشترک این سلولها تمرکز میکند و از نظر بیولوژیک دقیقتر است.
2. نقش سیستم رتیکولواندوتلیال در آنمی بیماری مزمن چیست؟
احتباس آهن در ماکروفاژها به دلیل افزایش هپسیدین موجب کاهش آهن سرم و مهار اریتروپوئز مؤثر میشود.
3. چگونه همولیز خارجعروقی توسط RES ایجاد میشود؟
ماکروفاژهای طحال و کبد RBCهای اپسونیزه یا غیرطبیعی را فاگوسیتوز کرده و موجب افزایش بیلیروبین غیرمستقیم و LDH میشوند.
4. چرا فریتین در HLH بسیار بالا میرود؟
به علت فعالسازی گسترده ماکروفاژها و آزادسازی فریتین به عنوان مارکر فاز حاد.
5. مارکرهای ایمونوهیستوشیمی ماکروفاژ چیست؟
CD68، CD163 و MHC class II از مارکرهای رایج هستند.
6. نقش ماکروفاژ مغز استخوان در اریتروپوئز چیست؟
تشکیل جزایر اریتروبلاستیک و تأمین آهن برای اریتروبلاستها.
7. آیا مونوسیتوز همیشه نشاندهنده فعال شدن RES است؟
خیر، مونوسیتوز میتواند در عفونتها، بیماریهای التهابی و برخی نئوپلاسمها نیز دیده شود.
8. در بیماری گوچر چه اتفاقی در RES رخ میدهد؟
تجمع گلوکوسربروزید در ماکروفاژها و ایجاد سلولهای گوچر.
9. آیا RES در سپسیس نقش دارد؟
بله، در تولید گسترده سایتوکاینها و طوفان التهابی مشارکت دارد.
10. اهمیت بررسی اسمیر در درگیری RES چیست؟
اسمیر میتواند شواهد همولیز، هموفاگوسیتوز یا تغییرات مورفولوژیک را نشان دهد.