روش انجام تست PPD (تست توبرکولین): آموزش کامل تزریق در تست مانتو، خواندن اندوریشن و تفسیر نتایج

روش انجام تست PPD (روش انجام تست مانتو) شامل تزریق داخل‌جلدی 0.1 میلی‌لیتر از محلول خالص‌شده توبرکولین برای غربالگری عفونت Mycobacterium tuberculosis است. در این راهنما،  روش انجام تست PPD به صورت گام به گام، نحوه خواندن نتیجه، خطاهای رایج و نکات تخصصی برای کارشناسان علوم آزمایشگاهی به‌طور کامل و دقیق توضیح داده شده است.

جهت عضویت در کانال آموزشی در تلگرام به لینک زیر مراجعه کنید:

https://t.me/hematology_education

🚀 عضویت در کانال تلگرام

۱. اصول و هدف تست PPD

تست PPD (Purified Protein Derivative) یا تست مانتو یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های غربالگری عفونت Mycobacterium tuberculosis است که به‌صورت تزریق داخل‌جلدی انجام می‌شود. اگرچه این تست «آزمایشگاهی» به‌معنای کلاسیک نیست، اما در مراکز تشخیصی و به‌ویژه توسط کارشناسان علوم آزمایشگاهی و پرستاران ماهر اجرا می‌شود و تفسیر صحیح آن اهمیت بالینی زیادی دارد.

در این مقاله، مراحل انجام، نکات فنی، خطاهای رایج و روش درست تفسیر نتیجه را توضیح می‌دهیم.

برای مطالعه یکی از مهم‌ترین مقالات کنترل کیفی در میکروب‌شناسی، این مطلب را ببینید:

کنترل کیفی میکروب‌شناسی

۲. وسایل و تجهیزات مورد نیاز

  • سرنگ توبِرکولین 1 میلی‌لیتری با سرسوزن گیج 26 یا 27
  • ویال استاندارد PPD 5 TU
  • پنبه الکلی
  • خودکار غیرقابل پاک‌شدن برای علامت‌گذاری
  • خط‌کش میلی‌متری مخصوص خواندن ایندوریشن
  • دستکش و وسایل حفاظت فردی
  • ظرف زباله‌های تیز و برنده

۳. آماده‌سازی بیمار

از بیمار درباره سابقۀ BCG، تماس با بیمار مبتلا به TB، مصرف داروهای سرکوبگر ایمنی، و بیماری‌های مزمن سؤال شود.
ناحیه آزمایش باید سالم، بدون التهاب، زخم، عفونت یا اگزما باشد.
سمت داخل ساعد (Volar Surface) محل استاندارد تزریق است.

 

۴. روش انجام تزریق Mantoux (مرحله‌به‌مرحله)

۱) آماده‌سازی محل تزریق

بیمار دست خود را روی سطح صاف قرار دهد.
محل را با الکل تمیز کنید و اجازه دهید خشک شود.

۲) نحوه صحیح گرفتن سرنگ

از سرنگ توبِرکولین 1 میلی‌لیتری استفاده کنید.
0.1 mL ≈ 5 TU از محلول را بکشید و حباب‌ها را خارج کنید.

روش انجام تست PPD

۳) تکنیک تزریق داخل‌جلدی

سرسوزن را با زاویه 5 تا 15 درجه وارد کنید.
نوک سوزن باید دقیقاً داخل درم باشد (نه زیرجلد).
مقدار کامل 0.1 میلی‌لیتر را تزریق کنید.

روش انجام تست PPD

روش انجام تست PPD

۴) تشکیل «بلب» (Wheal)

یک برجستگی بی‌رنگ و صاف به قطر ۶ تا ۱۰ میلی‌متر باید ایجاد شود.
اگر بلب تشکیل نشد، تزریق اشتباه انجام شده و باید در دست مقابل تکرار شود.

نکته مهم: تشکیل بلب معیار اصلی صحت تزریق است. عدم تشکیل بلب یعنی تست باید دوباره انجام شود.

۵. مراقبت‌های بعد از تزریق

محل تزریق نباید ماساژ داده شود.
خراشیدن، چسب زدن یا استفاده از کرم ممنوع است.
خیس شدن دست مشکلی ندارد، اما فشار یا اصطکاک روی محل وارد نشود<

۶. زمان و روش صحیح خواندن تست (Interpretation)

۱) زمان خواندن

فقط ۴۸ تا ۷۲ ساعت بعد از تزریق قابل خواندن است.
بعد از ۷۲ ساعت معتبر نیست.

۲) آنچه اندازه‌گیری می‌شود

❌ قرمزی (Erythema) مهم نیست.
✔️ فقط قطر اندوریشن (Induration) با لمس و خط‌کش میلی‌متری اندازه‌گیری می‌شود.

روش انجام تست PPD

۳) تفسیر استاندارد بر اساس قطر اندوریشن

۰–۴ mmمنفی (Negative)
۵ mm و بیشترمثبت در گروه‌های پرخطر
۱۰ mm و بیشترمثبت در شرایط شایع‌تر
۱۵ mm و بیشترمثبت برای افراد سالم

۴) گروه‌های پرخطر (≥5 mm مثبت)

  • بیماران HIV مثبت
  • تماس نزدیک با بیمار TB
  • افرادی با عکس قفسه سینه مشکوک
  • مصرف‌کنندگان داروهای سرکوب ایمنی

۵) گروه‌های با ریسک متوسط (≥10 mm مثبت)

  • کارکنان آزمایشگاه و مراکز درمانی
  • مهاجران از کشورهای پرخطر
  • مصرف‌کنندگان داروهای بیولوژیک
  • دیابت، نارسایی کلیه، بدغذایی

۶) افراد بدون ریسک (≥15 mm مثبت)

  • افراد سالم بدون هیچ فاکتور خطر

۷. خطاهای رایج در روش انجام تست PPD

  • تزریق زیرجلدی → بلب تشکیل نمی‌شود → نتیجه قابل اعتماد نیست
  • خواندن کمتر از 48 یا بیشتر از 72 ساعت
  • اندازه‌گیری قرمزی به‌جای اندوریشن
  • استفاده از ویال PPD تاریخ‌گذشته یا چند بار پانچ شده
  • گرفتن حجم اشتباه (کمتر یا بیشتر از 0.1 mL)
  • آلودگی سوزن یا استفاده از سرنگ غیرتوبِرکولین

۸. عوامل مؤثر بر نتیجه

الف) مثبت کاذب

  • واکسیناسیون قبلی با BCG
  • آلودگی با NTM (مایکوباکتریوم‌های غیردرسی)
  • تزریق عمیق‌تر از لایه درم

ب) منفی کاذب

  • بیماران ایمونوساپرس
  • سرخک، اوریون، آبله‌مرغان
  • سوءتغذیه شدید
  • تازگی عفونت (کمتر از ۸ هفته)
  • سن بالا
  • تزریق ناکامل

۹. ثبت و گزارش‌دهی در آزمایشگاه

در گزارش رسمی باید موارد زیر ذکر شود:

  • تاریخ تزریق و تاریخ خواندن
  • محل تزریق
  • اندازه اندوریشن به میلی‌متر
  • تفسیر (Positive / Negative)
PPD Test (Mantoux)
Induration: 12 mm
Interpretation: Positive (≥10 mm)

۱۰. جمع‌بندی در مورد روش انجام تست PPD

تست PPD یک آزمون ساده ولی بسیار حساس به تکنیک اجرا و زمان خواندن است. اجرای درست، استفاده از سرنگ مناسب، تشکیل بلب، و تفسیر صحیح اندوریشن، پایه‌های اصلی این تست هستند. خطاهای کوچک می‌توانند نتیجه را کاملاً تغییر دهند؛ بنابراین کارشناسان علوم آزمایشگاهی باید با اصول و نکات دقیق آن آشنا باشند.

سوالات رایج درباره روش انجام تست PPD

۱. آیا قرمزی تست PPD اهمیت دارد؟
خیر، فقط اندوریشن اهمیت دارد.

۲. اگر بلب تشکیل نشود چه می‌شود؟
تست معتبر نیست و باید تکرار شود.

۳. بهترین زمان خواندن تست چیست؟
۴۸ تا ۷۲ ساعت.

۴. آیا خیس شدن دست مشکل ایجاد می‌کند؟
خیر، فقط نباید فشار وارد شود.

۵. حداقل قطر مثبت برای افراد سالم؟
۱۵ میلی‌متر.

۶. تزریق زیرجلدی چه اثری دارد؟
نتیجه نامعتبر می‌شود.

۷. آیا BCG موجب مثبت شدن کاذب می‌شود؟
بله.

۸. آیا در بیماران ایمنوساپرس تست قابل اعتماد است؟
خیر، احتمال منفی کاذب وجود دارد.

۹. آیا می‌توان بر اساس تست PPD TB فعال را تشخیص داد؟
خیر. این تست فقط غربالگری است.

۱۰. نتیجه مثبت یعنی چه؟
یعنی فرد با میکروب تماس داشته، اما لزوماً TB فعال ندارد.

منابع معتبر در زمینه روش انجام تست PPD





دیدگاهتان را بنویسید