افتراق آنمی فقر آهن از تالاسمی مینور با ترکیب هوشمندانه‌ی CBC و اندکس‌ها (RBC، MCV، RDW)، اندکس‌های افتراقی (مثل Mentzer)، و تست‌های آهن (Ferritin و به‌ویژه TIBC) امکان‌پذیر است.در نهایت، در موارد لازم الکتروفورز هموگلوبین (Hb electrophoresis) تشخیص را قطعی‌تر می‌کند.

جهت عضویت در کانال آموزشی در تلگرام به لینک زیر مراجعه کنید:
https://t.me/hematology_education

🚀عضویت در کانال تلگرام

فهرست مطالب

لینک‌های مرتبط در Heamostica (برای تفسیر حرفه‌ای):

مقدمه | افتراق آنمی فقر آهن از تالاسمی مینور در آنمی میکروسیتیک هیپوکروم

آنمی‌های میکروسیتیک–هیپوکروم از شایع‌ترین الگوهای مشاهده‌شده در CBC هستند و مهم‌ترین چالش تشخیصی در این گروه، افتراق صحیح بین آنمی فقر آهن و تالاسمی مینور است.
شباهت این دو بیماری در کاهش MCV، MCH و نمای هیپوکرومیک RBCها، باعث می‌شود که در صورت تفسیر نادرست، بیمار دچار تشخیص اشتباه و درمان غلط شود.

اهمیت این افتراق زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم:

– آنمی فقر آهن یک بیماری قابل درمان است

– تالاسمی مینور یک اختلال ژنتیکی بدون نیاز به درمان است

– تجویز آهن در تالاسمی مینور می‌تواند باعث اضافه‌بار آهن (Iron overload) شود

– تشخیص تالاسمی مینور برای مشاوره ژنتیک اهمیت حیاتی دارد

این مقاله با حفظ ساختار علمی و نگاه عملی آزمایشگاهی، به‌صورت بازنویسی‌شده و تکمیل‌شده (با تأکید ویژه بر TIBC) ارائه می‌شود.

نکته مهم آزمایشگاهی: در گزارش CBC برای آنمی میکروسیتیک هیپوکروم، RBC بالا + MCV پایین را جدی بگیرید؛ این ترکیب به‌طور کلاسیک به نفع تالاسمی مینور است، اما همیشه با پنل آهن (Iron studies) به‌ویژه TIBC و Ferritin تأیید کنید.

تعریف و پاتوفیزیولوژی | Iron Deficiency Anemia در برابر Thalassemia Minor

آنمی فقر آهن

آنمی فقر آهن زمانی رخ می‌دهد که ذخایر آهن بدن کاهش یافته و آهن کافی برای سنتز هموگلوبین وجود نداشته باشد. در این وضعیت:
– ابتدا Ferritin کاهش می‌یابد
– سپس Serum Iron افت می‌کند
– در نهایت هموگلوبین کاهش می‌یابد

به دلیل کمبود آهن، اریتروبلاست‌ها تقسیم سلولی را ادامه می‌دهند اما هموگلوبین کافی تولید نمی‌کنند، در نتیجه:
– RBCها کوچک (Microcytic)
– کم‌رنگ (Hypochromic)
– و از نظر اندازه ناهمگون می‌شوند (RDW↑)

تالاسمی مینور

تالاسمی مینور یک بیماری ارثی ناشی از اختلال در سنتز زنجیره‌های گلوبین (معمولاً β) است. در این حالت:
– آهن بدن طبیعی است
– مشکل اصلی در ساخت هموگلوبین سالم است
– مغز استخوان برای جبران، تعداد RBC را افزایش می‌دهد

در نتیجه:
– RBC زیاد ولی کوچک است
– سلول‌ها یکنواخت‌ترند
– RDW معمولاً طبیعی باقی می‌ماند

برای درک حرفه‌ای RDW در افتراق این دو بیماری:

تفاوت RDW-SD و RDW-CV چیست؟ | درک مفهومی تفاوت rdw sd و cv در CBC برای تفسیر حرفه‌ای

مقایسه بالینی (Clinical Clues) | علائم فقر آهن در برابر ناقلی تالاسمی

از نظر بالینی، آنمی فقر آهن اغلب با علائمی مانند خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی، تنگی نفس، ریزش مو و ناخن قاشقی همراه است.
در مقابل، تالاسمی مینور معمولاً بدون علامت بوده و به‌صورت اتفاقی در آزمایش‌های روتین یا غربالگری قبل از ازدواج شناسایی می‌شود.

وجود سابقه خانوادگی کم‌خونی میکروسیتیک یک سرنخ بسیار مهم به نفع تالاسمی مینور است.

افتراق آزمایشگاهی بر اساس CBC | RBC، MCV، RDW و الگوی آنمی میکروسیتیک

هموگلوبین (Hb)

در هر دو بیماری Hb کاهش دارد، اما در تالاسمی مینور معمولاً:
– Hb کاهش خفیف‌تری دارد
– در حالی که MCV به‌شدت پایین است

این عدم تناسب بین Hb و MCV یکی از نشانه‌های مهم تالاسمی مینور است.

MCV (Mean Corpuscular Volume)

– در آنمی فقر آهن، کاهش MCV معمولاً تدریجی است
– در تالاسمی مینور، MCV می‌تواند به مقادیر بسیار پایین (حتی کمتر از 65 fL) برسد

MCV بسیار پایین همراه با Hb نسبتاً حفظ‌شده → به‌شدت مطرح‌کننده تالاسمی مینور

RBC Count

این پارامتر مهم‌ترین عامل افتراقی در CBC است:
– آنمی فقر آهن: RBC کاهش‌یافته یا نرمال
– تالاسمی مینور: RBC نرمال یا افزایش‌یافته

افزایش RBC در تالاسمی ناشی از پاسخ جبرانی مغز استخوان است.

RDW (Red Cell Distribution Width)

– آنمی فقر آهن: RDW به‌طور واضح افزایش می‌یابد (آنایزوسیتوز شدید)
– تالاسمی مینور: RDW معمولاً طبیعی یا کمی افزایش‌یافته است

اندکس‌های افتراقی (Discriminant Indices) | فرمول‌های CBC برای افتراق IDA از تالاسمی مینور

Mentzer Index

MCV ÷ RBC
– >13 → آنمی فقر آهن
– <13 → تالاسمی مینور

این اندکس ساده‌ترین و پرکاربردترین شاخص افتراقی است.

Shine & Lal Index

MCV² × MCH ÷ 100
– <1530 → تالاسمی مینور
– >1530 → آنمی فقر آهن

در موارد میکروسیتوز شدید بسیار کمک‌کننده است.

Green & King Index

(MCV² × RDW) ÷ (Hb × 100)
– <65 → تالاسمی مینور
– >65 → آنمی فقر آهن

به دلیل دخالت RDW، دقت تشخیصی بالاتری دارد.

RDWI

(MCV × RDW) ÷ RBC
– >220 → آنمی فقر آهن
– <220 → تالاسمی مینور

ترکیبی از سه پارامتر کلیدی CBC است.

England & Fraser Index

MCV − RBC − (5 × Hb) − 3.4
– منفی → تالاسمی مینور
– مثبت → آنمی فقر آهن

بیشتر جنبه آموزشی دارد اما همچنان معتبر است.

نکته مهم: اندکس‌های افتراقی ابزارهای غربالگری هستند؛ برای تصمیم‌گیری قطعی، آن‌ها را با Ferritin و به‌خصوص TIBC و در صورت نیاز الکتروفورز هموگلوبین (Hb electrophoresis) ترکیب کنید.

بررسی اسمیر خون محیطی | Peripheral Blood Smear در افتراق آنمی فقر آهن و تالاسمی مینور

در آنمی فقر آهن:
– آنیزوسیتوز شدید
– پوئی‌کیلوسیتوز
– سلول‌های مدادی (Pencil cells)

در تالاسمی مینور:
– میکروسیتوز شدید
– Target cells
– یکنواختی نسبی RBCها
– آنیزوسیتوز خفیف

برای اجرای صحیح اسمیر و رنگ‌آمیزی:

آزمایش‌های بیوشیمیایی آهن (Iron Studies) | Ferritin، Serum Iron و TIBC در افتراق

Ferritin

– کاهش Ferritin اولین و مهم‌ترین شاخص فقر آهن است
– Ferritin طبیعی معمولاً فقر آهن را رد می‌کند (به‌جز در التهاب)

Serum Iron

– در آنمی فقر آهن کاهش می‌یابد
– در تالاسمی مینور معمولاً طبیعی است

TIBC (Total Iron Binding Capacity) ⭐

TIBC نمایانگر ظرفیت اتصال آهن توسط ترانسفرین است و نقش بسیار مهمی در افتراق این دو بیماری دارد.

– در آنمی فقر آهن:
– TIBC افزایش می‌یابد
– بدن برای جذب بیشتر آهن، ترانسفرین بیشتری تولید می‌کند

– در تالاسمی مینور:
– TIBC معمولاً طبیعی است
– زیرا ذخایر آهن بدن کاهش نیافته‌اند

📌 افزایش TIBC یکی از قوی‌ترین شواهد آزمایشگاهی به نفع فقر آهن است

Transferrin Saturation

– آنمی فقر آهن: کاهش واضح
– تالاسمی مینور: طبیعی

الکتروفورز هموگلوبین | Hb electrophoresis برای تأیید تالاسمی مینور و افتراق آنمی فقر آهن از تالاسمی مینور

در تالاسمی مینور بتا:
– HbA2 بالاتر از 3.5٪
– HbF ممکن است کمی افزایش یابد

⚠️ نکته بسیار مهم:
کمبود آهن می‌تواند HbA2 را کاذباً کاهش دهد؛ بنابراین ابتدا باید فقر آهن اصلاح شود و سپس الکتروفورز انجام گردد.

جمع‌بندی نهایی | بهترین راه افتراق آنمی فقر آهن از تالاسمی مینور در آزمایشگاه

افتراق آنمی فقر آهن از تالاسمی مینور تنها با یک پارامتر امکان‌پذیر نیست. تشخیص صحیح نیازمند تحلیل ترکیبی موارد زیر است:
– CBC و اندکس‌ها
– RBC و RDW
– اندکس‌های افتراقی
– Ferritin
– TIBC
– الکتروفورز هموگلوبین

درک درست این تفاوت‌ها از بروز خطاهای تشخیصی، درمان‌های نادرست و عوارض طولانی‌مدت جلوگیری می‌کند و نقش مهمی در ارتقای کیفیت گزارش‌های آزمایشگاهی دارد.

سوالات رایج | FAQ افتراق آنمی فقر آهن از تالاسمی مینور

منابع معتبر برای مطالعه بیشتر | رفرنس‌های علمی افتراق آنمی فقر آهن از تالاسمی مینور