انواع آب مقطر آزمایشگاهی | استانداردها، pH، کشت میکروبی و روش تهیه
انواع آب مقطر آزمایشگاهی شامل Type I، Type II، Type III و Type IV بر اساس استاندارد ASTM D1193 هستند. این آبها از نظر مقاومت الکتریکی (Resistivity)، هدایت الکتریکی (Conductivity)، pH، میزان آلودگی میکروبی و کاربردهای آزمایشگاهی با یکدیگر تفاوت دارند. انتخاب صحیح نوع آب آزمایشگاهی نقش کلیدی در دقت نتایج، عملکرد دستگاهها و کنترل کیفی آزمایشگاه دارد.
بعد از خلاصه جهت عضویت در کانال آموزشی در تلگرام به لینک زیر مراجعه کنید:
https://t.me/hematology_education
فهرست مطالب
مقدمه: اهمیت انواع آب مقطر آزمایشگاهی در دقت نتایج آزمایش
آب مقطر یکی از پرمصرفترین مواد در آزمایشگاههای تشخیص طبی، تحقیقاتی، صنایع دارویی و زیستفناوری است. اگرچه در ظاهر آب مادهای ساده به نظر میرسد، اما در محیط آزمایشگاهی، کیفیت آن میتواند مستقیماً بر دقت نتایج، پایداری معرفها، عملکرد دستگاهها و حتی صحت تصمیمهای بالینی تأثیر بگذارد.
در بسیاری از موارد، خطاهای آنالیتیکال که به دستگاه یا کیت نسبت داده میشوند، در واقع ناشی از استفاده از آب با کیفیت نامناسب هستند. به همین دلیل، شناخت انواع آب مقطر آزمایشگاهی، استانداردهای آن، pH، وضعیت میکروبی و روش تهیه برای هر کارشناس آزمایشگاه ضروری است.
در این مقاله بهصورت جامع به موارد زیر میپردازیم:
- انواع آب مقطر آزمایشگاهی
- استاندارد آب مقطر آزمایشگاهی
- شماره استاندارد آب مقطر
- pH آب مقطر آزمایشگاه
- چرا pH آب مقطر اسیدی است
- آب مقطر اسیدی است یا بازی
- کشت میکروبی آب مقطر
- طرز تهیه آب مقطر
آب مقطر چیست؟ (Distilled Water) و تفاوت آن با آب دیونیزه
آب مقطر (Distilled Water) آبی است که از طریق فرآیند تقطیر (Distillation) از ناخالصیها، یونها، فلزات سنگین، بسیاری از میکروارگانیسمها و مواد غیر فرار جدا شده است.
در فرآیند تقطیر:
- آب گرم میشود و به بخار تبدیل میشود.
- بخار از ناخالصیهای غیر فرار جدا میشود.
- بخار سرد شده و دوباره به آب مایع تبدیل میشود.
با این حال، در آزمایشگاههای مدرن معمولاً از ترکیب چند روش تصفیه استفاده میشود، از جمله:
- اسمز معکوس (Reverse Osmosis – RO)
- دیونیزاسیون (Deionization – DI)
- اولترافیلتراسیون (Ultrafiltration)
- اکسیداسیون با UV (UV Oxidation)
طرز تهیه آب مقطر آزمایشگاهی و روشهای تولید Ultra Pure Water
روش کلاسیک تهیه آب مقطر، تقطیر است. در این روش آب جوشانده شده و بخار حاصل پس از عبور از کندانسور جمعآوری میشود.
در سیستمهای پیشرفته آزمایشگاهی برای تولید انواع آب مقطر آزمایشگاهی با خلوص بالا، ترکیبی از RO + DI + UV + فیلتر 0.22 میکرون استفاده میشود.
برای آشنایی کامل با کنترل کیفی آب تولید شده در آزمایشگاه، مقاله زیر را مطالعه کنید:
استاندارد آب مقطر آزمایشگاهی و شماره استاندارد بینالمللی
مهمترین شماره استاندارد آب مقطر آزمایشگاهی در سطح بینالمللی ASTM D1193 است. این استاندارد آب آزمایشگاهی را بر اساس میزان خلوص و کاربرد به چهار دسته تقسیم میکند.
در حوزههای تشخیص طبی نیز رعایت الزامات CLSI و دستورالعملهای کنترل کیفی داخلی و خارجی الزامی است.
برای درک بهتر الزامات کنترل کیفی داخلی در آزمایشگاه:
طبقهبندی انواع آب مقطر آزمایشگاهی بر اساس ASTM D1193
Type I Water (Ultra Pure Water)
مقاومت الکتریکی: 18.2 MΩ·cm در 25°C
هدایت الکتریکی: 0.055 µS/cm
TOC بسیار پایین
بار میکروبی حداقل
در صورت فیلتراسیون مناسب، فاقد RNase و DNase
کاربردها:
PCR، تستهای مولکولی، HPLC، کشت سلولی، تهیه محلولهای استاندارد
Type II Water
مقاومت الکتریکی حدود 1 MΩ·cm
خلوص بالا ولی کمتر از Type I
مناسب کاربردهای روتین آزمایشگاهی
Type III Water
تولید شده با RO
خلوص متوسط
مناسب پیشتصفیه
Type IV Water
آب مقطر ساده یا RO اولیه
مناسب شستوشوی عمومی و کاربردهای غیر حساس
جدول مقایسه انواع آب مقطر آزمایشگاهی بر اساس مقاومت الکتریکی و کاربرد
| نوع آب | Resistivity | Conductivity | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|
| Type I | 18.2 MΩ·cm | 0.055 µS/cm | PCR، HPLC، تستهای مولکولی |
| Type II | ~1 MΩ·cm | <1 µS/cm | بیوشیمی، هماتولوژی |
| Type III | پایینتر | <10 µS/cm | پیشتصفیه |
| Type IV | کم | بالاتر | شستوشوی عمومی |
pH آب مقطر آزمایشگاه | چرا آب مقطر اسیدی است؟
از نظر تئوری، آب خالص دارای pH برابر با 7 در دمای 25 درجه سانتیگراد است. اما در شرایط واقعی، آب مقطر در تماس با هوا دیاکسید کربن (CO₂) جذب میکند و اسید کربنیک تشکیل میدهد.
به همین دلیل pH آب مقطر معمولاً بین 5.5 تا 6.5 قرار میگیرد.
کشت میکروبی آب مقطر و کنترل کیفی میکروبی
آب مقطر لزوماً استریل نیست و ممکن است در مخازن ذخیره دچار آلودگی میکروبی شود. نمونهگیری استریل و شمارش CFU/ml برای پایش کیفیت الزامی است.
برای مطالعه بیشتر درباره کنترل کیفی میکروبی:
سوالات رایج درباره انواع آب مقطر آزمایشگاهی
1- انواع آب مقطر آزمایشگاهی شامل چه مواردی است؟
Type I، Type II، Type III و Type IV بر اساس استاندارد ASTM D1193.
2- شماره استاندارد آب مقطر چیست؟
ASTM D1193 مهمترین استاندارد بینالمللی است.
3- آیا آب مقطر استریل است؟
خیر، ممکن است پس از تولید آلوده شود.
4- چرا pH آب مقطر اسیدی است؟
به دلیل جذب CO₂ از هوا.
5- آب مقطر اسیدی است یا بازی؟
در حالت ایدهآل خنثی و در عمل کمی اسیدی.
6- بهترین نوع آب برای PCR چیست؟
Type I Ultra Pure Water.
7- آیا آب DI همان آب مقطر است؟
خیر، فرآیند تصفیه متفاوت است.
8- کنترل کیفی آب چگونه انجام میشود؟
اندازهگیری Resistivity، Conductivity و کشت میکروبی.
9- آیا آب RO برای PCR مناسب است؟
خیر، باید تصفیه نهایی شود.
10- چرا انتخاب نوع آب اهمیت دارد؟
زیرا مستقیماً بر دقت نتایج آزمایشگاهی اثر دارد.