خلاصه: بانک خون چیست؟ بانک خون یک واحد حیاتی در آزمایشگاه بیمارستان است که وظیفه انجام آزمایشات سازگاری، نگهداری استاندارد و توزیع فرآورده‌های خونی (گلبول قرمز، پلاسما و پلاکت) را بر عهده دارد. برخلاف مراکز انتقال خون، تمرکز اصلی این بخش بر روی گیرنده خون، انجام تست‌های کراس‌مچ (Cross-match) و پیشگیری از واکنش‌های ناخواسته ایمنی در بیماران بستری است.

فهرست مطالب

• تعریف بانک خون (در ساختار بیمارستانی)
• وظایف بانک خون بیمارستان
• آزمایشات بانک خون (فراتر از یک گروه خونی ساده)
• رزرو خون چیست و چگونه انجام می‌شود؟
• کنترل کیفی بانک خون (تضمین امنیت جانی)
• سوالات متداول (FAQ)

تعریف بانک خون (در ساختار بیمارستانی)

برای درک اینکه بانک خون چیست، باید نگاهی فراتر از یخچال‌های نگهداری کیسه‌های خون داشته باشیم. در ساختار سازمانی یک بیمارستان، بانک خون (Blood Bank) بخشی از دپارتمان آسیب‌شناسی (پاتولوژی) و آزمایشگاه تشخیص طبی است.

بانک خون بیمارستانی، واحدی است که مسئولیت ذخیره‌سازی، پردازش، آزمایش‌های سازگاری (Compatibility Testing) و توزیع فرآورده‌های خونی (شامل گلبول قرمز فشرده، پلاسما، پلاکت و کرایو) را بر عهده دارد. این واحد به عنوان پل ارتباطی میان سازمان انتقال خون (تامین‌کننده) و بخش‌های درمانی (مصرف‌کننده) عمل می‌کند.

تفاوت اصلی بانک خون بیمارستانی با سازمان انتقال خون در این است که در بیمارستان، تمرکز بر روی “گیرنده خون” است. هدف نهایی این بخش این است که مطمئن شود خونی که از بیرون وارد بیمارستان شده، با بدن بیمار خاصی که روی تخت خوابیده است، هیچ‌گونه واکنش ایمنی خطرناکی نخواهد داد.

وظایف بانک خون چیست

وظایف بانک خون در یک مرکز درمانی بسیار گسترده، حساس و دارای پروتکل‌های سخت‌گیرانه است. کوچکترین اشتباه در این واحد می‌تواند منجر به واکنش‌های همولیتیک حاد و مرگ بیمار شود. اهم وظایف این بخش عبارتند از:

۱. مدیریت موجودی و زنجیره سرد (Inventory Management & Cold Chain)

یکی از مهم‌ترین وظایف، حفظ موجودی مناسب برای شرایط عادی و بحرانی است.

• پایش دما: خون کامل و گلبول قرمز باید دقیقاً در دمای ۱ تا ۶ درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند. پلاسما باید در دمای منفی ۱۸ درجه یا سردتر منجمد شود و پلاکت‌ها باید در دمای اتاق (۲۰ تا ۲۴ درجه) و در حال تکان خوردن مداوم (Agitation) باشند.
• مدیریت تاریخ انقضا: پرسنل باید دائماً تاریخ انقضای کیسه‌ها را بررسی کنند تا از هدر رفت این مایع حیاتی جلوگیری شود (سیستم FEFO – اول انقضا نزدیک‌تر، اول مصرف).

۲. بررسی درخواست‌های خون و مشاوره

پزشکان درخواست‌های مختلفی برای خون ارسال می‌کنند. پرسنل بانک خون باید تشخیص دهند که آیا بیمار نیاز به “رزرو” دارد یا صرفاً “تعیین گروه خونی”. همچنین در موارد پیچیده که بیمار دارای آنتی‌بادی‌های خاص است، بانک خون به پزشک مشاوره می‌دهد که چه نوع فرآورده‌ای (مثلاً خون شسته شده یا اشعه دیده) مناسب‌تر است.

۳. بررسی واکنش‌های ناشی از انتقال خون (Transfusion Reaction Workup)

اگر بیماری حین دریافت خون دچار تب، لرز، تنگی نفس یا افت فشار شود، وظیفه بانک خون است که بلافاصله کیسه خون را پس گرفته و آزمایشات دقیقی انجام دهد تا علت واکنش (ایمونولوژیک یا باکتریال) را مشخص کند.

۴. مدیریت شرایط اضطراری (Massive Transfusion Protocol)

در تروماهای شدید و خونریزی‌های عظیم، بانک خون وظیفه اجرای “پروتکل انتقال خون عظیم” را دارد. در این شرایط، سرعت عمل در آماده‌سازی بسته‌های اورژانسی خون O منفی و سایر فرآورده‌ها حیاتی است.

آزمایشات بانک خون چیست (فراتر از یک گروه خونی ساده)

شاید تصور کنید کار این بخش فقط تعیین A یا B بودن خون است، اما آزمایشات بانک خون بسیار پیچیده‌تر از آن است. هر نمونه خونی که وارد بانک خون می‌شود، باید مراحل زیر را طی کند:

۱. تعیین گروه خونی (ABO/Rh Typing)

این آزمایش در بانک خون به دو روش همزمان انجام می‌شود تا ضریب خطا به صفر برسد:

• گروه‌بندی سلولی (Forward Typing): شناسایی آنتی‌ژن‌های روی گلبول قرمز بیمار.
• گروه‌بندی سرمی (Reverse Typing): شناسایی آنتی‌بادی‌های موجود در سرم بیمار.

نتیجه این دو آزمایش باید کاملاً با هم مطابقت داشته باشد، در غیر این صورت “نقص در گروه‌بندی” (Discrepancy) رخ داده و نیاز به بررسی بیشتر است.

۲. غربالگری آنتی‌بادی (Antibody Screening – IAT)

این یکی از حیاتی‌ترین آزمایشات است. بدن برخی بیماران (به خصوص کسانی که قبلاً خون دریافت کرده‌اند یا خانم‌هایی که سابقه بارداری دارند) ممکن است علیه گروه های خونی فرعی (غیر از ABO) آنتی‌بادی ساخته باشد. آزمایش کومبس غیرمستقیم (IAT) برای کشف این آنتی‌بادی‌های مخفی انجام می‌شود.

۳. تعیین فنوتیپ (Phenotyping)

برای بیماران خاص مانند مبتلایان به تالاسمی یا کم‌خونی داسی شکل که مکرراً خون دریافت می‌کنند، تنها تطابق ABO کافی نیست. بانک خون باید آنتی‌ژن‌های فرعی (مانند Kell, Kidd, Duffy) را نیز بررسی کند تا دقیقاً شبیه‌ترین خون به بیمار تزریق شود.

۴. آزمایش آنتی‌گلوبولین مستقیم (DAT یا Direct Coombs)

این تست برای تشخیص اینکه آیا گلبول‌های قرمز بیمار توسط آنتی‌بادی‌های خودش یا داروها پوشانده شده‌اند یا خیر، استفاده می‌شود (کاربرد در تشخیص کم‌خونی‌های همولیتیک خودایمنی و زردی نوزادان).

رزرو خون چیست و چگونه انجام می‌شود؟

عبارت “برای بیمار ۲ واحد خون رزرو کنید” یکی از پرتکرارترین دستورات پزشکان است. اما از نظر فنی رزرو خون چیست؟

رزرو خون یا کراس‌مچ (Cross-match) فرآیندی است که طی آن سازگاری بین خون اهداکننده (کیسه خون) و خون گیرنده (بیمار) در لوله آزمایش شبیه‌سازی می‌شود. این فرآیند تضمین می‌کند که پس از تزریق، سیستم ایمنی بیمار به خون جدید حمله نمی‌کند.

مراحل رزرو خون در بانک خون چیست:

1. دریافت نمونه و درخواست: نمونه خون بیمار با مشخصات کامل هویتی به بانک خون می‌رسد.
2. تایپ و اسکرین (Type and Screen): ابتدا گروه خونی بیمار تعیین شده و وجود آنتی‌بادی‌های غیرمنتظره بررسی می‌شود.
3. انتخاب کیسه: تکنسین بانک خون از یخچال، کیسه‌ای را که از نظر گروه خونی با بیمار هم‌گروه است انتخاب می‌کند.
4. کراس‌مچ ماژور (Major Cross-match): در این مرحله، مقداری از گلبول‌های قرمز کیسه خون با سرم بیمار مجاور می‌شوند (معمولاً در دمای ۳۷ درجه و با افزودن معرف کومبس).
   • نتیجه منفی (سازگار): هیچ لخته یا لیز شدنی مشاهده نمی‌شود. خون برای بیمار مناسب است.
   • نتیجه مثبت (ناسازگار): واکنش رخ می‌دهد. این کیسه نباید به بیمار تزریق شود.
5. برچسب‌گذاری: در صورت سازگاری، برچسبی نارنجی یا قرمز (بسته به پروتکل بیمارستان) حاوی نام بیمار روی کیسه زده می‌شود و آن کیسه به مدت ۴۸ تا ۷۲ ساعت صرفاً برای آن بیمار خاص در یخچال “رزرو” می‌شود و به هیچ کس دیگری داده نمی‌شود.

کنترل کیفی بانک خون (تضمین امنیت جانی)

بانک خون جایی برای خطا نیست. به همین دلیل، کنترل کیفی بانک خون (Quality Control – QC) بخشی جدایی‌ناپذیر از روتین روزانه این بخش است. تمام تجهیزات و معرف‌ها باید به صورت روزانه و حتی در هر شیفت کاری بررسی شوند.

موارد اصلی کنترل کیفی عبارتند از:

• کنترل کیفی معرف‌ها (Reagents QC): آنتی‌سرم‌هایی که برای تعیین گروه خونی استفاده می‌شوند (مایعات آبی، زرد و شفاف) باید هر روز با گلبول‌های قرمز استاندارد تست شوند تا اطمینان حاصل شود که قدرت واکنش‌دهی خود را از دست نداده‌اند (Avidity and Specificity).
• کنترل دمای تجهیزات: تمامی یخچال‌ها، فریزرها و انکوباتورها (بن ماری) باید مجهز به دماسنج‌های کالیبره شده و نمودار ثبت دما باشند. سیستم‌های هشدار دهنده صوتی و نوری باید فعال باشند تا اگر دما حتی یک درجه از استاندارد خارج شد، پرسنل مطلع شوند.

• کنترل کیفی سانتریفیوژها: دور موتور (RPM) و زمان‌سنج سانتریفیوژها و دستگاه‌های شستشوی سلولی (Cell Washer) باید به صورت دوره‌ای با تاکومتر کالیبره شود تا از جدا شدن کامل سرم و پلاسما اطمینان حاصل گردد.